| ակտուալ ա | ռեւիզոր | եւ | բադաբադա՞ | մառան |
|ռեւիզոր|
հրապարակված է 11.11.2016 | մարկ նշանեան
վկայութիւնը եւ պատկերը
Ակտուալ արվեստ հրատարակչության եւ Աշոտ Հովհաննիսյանի անվան հումանիտար հետազոտությունների ինստիտուտի համատեղ ջանքերով հրատարակվեց Մարկ Նշանեանի Պատկեր, Պատում, Պատմութին գրքի «Մրցակցութիւններ» խորագրով երկրորդ հատորը: Ներկայացնում ենք հատորի «Փոխան նախաբանի՝ վկայութիւնը եւ պատկերը» առաջնորդողը: Գիրքը լույս է տեսել Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան ֆինանսական օժանդակությամբ:



1
վ­կա­յու­թիւ­նը


Նա­խորդ հա­տո­րին մէջ, վկային մահն էր որ գրա­ւեց մեր ու­շադրու­թիւ­նը։ Նպա­տակն էր ը­ստ ե­րե­ւոյ­թին՝ վե­րապ­րո­ղի կեր­պա­րը յայտ­նա­բե­րել, յար­գե­լով ա­նոր լման հա­կա­սա­կա­նու­թիւ­նը։ Վե­րապ­րո­ղի կեր­պա­րը յայտ­նա­բե­րել, այո՛, որ­պէս վկայի մահ­ո­ւան ար­դիւն­քը մար­դուս մէջ, ան­հա­տա­պէս, հա­ւա­քա­պէս։ Վե­րապ­րողն էր հոն երե­ւան ե­կո­ղը, որ­պէս մնա­ցորդ, որ­պէս այն՝ որ կը մնայ երբ վկան մար­դուս մէջ կը բա­ցա­կայի։ Այդ վե­րապ­րողն էր, զոր Ժորժ Բա­տայլ, Մո­րիս Բլան­շոյի թե­լադ­րան­քով, կը կո­չէր «­վեր­ջին մար­դը», ու ան­կա­րող կ՚ըլ­լար ա­նոր տեղ մը յատ­կաց­նե­լու, իր «զո­հա­գոր­ծա­կան» մտա­ծո­ղու­թե­ան ա­րանք­նե­րուն։ Նոյն Մո­րիս Բլան­շոն 1958ին այդ «­վեր­ջին մարդ»ուն ամ­բողջ վէպ մը պի­տի նո­ւի­րէր, ի դէպ՝ իր վեր­ջին վէ­պը, քա­նի որ նաեւ այդ վէ­պով վերջ կը գտ­նէր վե­րապ­րո­ղի վի­պա­կան ե­րե­ւու­թա­բա­նու­թիւ­նը։ Ու այդ­տեղ ամ­բող­ջո­վին բա­ցա­յայտ կը դառ­նար «­վեր­ջին մարդ»ուն է­ու­թիւ­նը. «­վեր­ջին մարդ»ը այն մէկն էր, ո­րուն մէջ վկան կը բա­ցա­կայէր։ Եւ ան­շուշտ չէր կր­նար նախ եւ ա­ռաջ՝ ի­նքն իր վկան ըլ­լալ։ Այս ա­ռու­մով՝ վկան եւ վե­րապ­րո­ղը է­ա­պէս զա­տո­րո­շե­լի էին։ Ջոր­ջօ Ա­գամ­բէն իր Quel que resta de Auschwitz գիր­քին մէջ նման եզ­րա­կա­ցու­թե­ան մը կը հաս­նէր [1], բայց իր մտա­հո­գու­թիւ­նը վեր­ապ­րո­ղի կեր­պա­րը չէր։ «Վ­կա­յու­թիւն» կո­չո­ւա­ծը վե­րա­սահ­մա­նե­լու մի­տու­մով ճամ­բայ ե­լած էր ին­քը։ Գիր­քին են­թա­խո­րա­գիրն է­ր՝ «Վ­կան եւ ար­խի­ւը»։ Բայց քա­նի որ հրէ­ա­կան Ող­ջա­կէ­զի վկա­յա­գրու­թիւն­նե­րու հի­ման վրայ կ՚աշ­խա­տէր, մի­ջո­ցը չու­նէր ան­դրա­դառ­նա­լու որ վկային եւ վեր­ապ­րո­ղին մի­ջեւ տար­բե­րու­թիւ­նը հաս­տա­տե­լու, ար­ձա­նագ­րե­լու եւ մտա­ծե­լու ո­ւղ­ղու­թե­ամբ՝ ֆրան­սա­կան ա­ւան­դու­թիւն մը կար, որ ծա­ւա­լած էր այդ վկա­յագ­րու­թիւն­նե­րէն ամ­բող­ջո­վին ան­կախ։ Այս ա­ւան­դու­թիւնն է ի մի­ջի այ­լոց, զոր փոր­ձե­ցի ներ­կա­յաց­նել եւ վեր­լու­ծել Պատ­կեր, պա­տում, պատ­մու­թիւն-ի ա­ռա­ջին հա­տո­րին մէջ։

Հոս սա­կայն պահ մը ե­ւս կ՚ու­զեմ ան­դրա­դառ­նալ Ա­գամ­բէ­նի աշ­խա­տա­սի­րու­թե­ան եւ ա­նոր կա­տա­րած փոր­ձին։ Մէկ նա­խա­դա­սու­թե­ամբ ե­թէ ու­զէ­ինք ամ­փո­փել իր գլ­խա­ւոր դրոյ­թը, պի­տի ըլ­լար հե­տե­ւե­ա­լը. «Վ­կա­յագ­րու­թիւ­նը կը վկա­յէ վկայե­լու ան­կա­րե­լի­ու­թեան մա­սին»։ Այդ դրոյ­թը հան­գա­մա­նա­ւոր կեր­պով բա­ցատ­րած եմ տա­սը տա­րի ա­ռաջ ֆրան­սե­րէն գրո­ւած La Perversion his­torio­gra­phique հա­տո­րիս մէջ։ Պէտք է խոս­տո­վա­նիլ որ տպա­ւո­րիչ դրոյթ մըն է­ր։ Տա­րի­նե­րով մտ­քիս ըն­կե­րա­կի­ցը ե­ղած է ան­։ Հա­ւա­նա­բար ար­ժէ հայե­րէն լե­զո­ւով հն­չե­ցնել այդ ամ­բող­ջը, թարգ­մա­նու­թե­ամբ եւ վեր­լու­ծու­մով, որ­պէս­զի վկա­յու­թե­ան եւ վկա­­­­յագ­րու­թե­ան շուրջ հայ­կա­կան Սփիւռ­քի վի­պա­գիր­նե­րուն աշ­խա­տան­քը լսե­լի ու ըմբռ­նե­լի ըլ­լայ իր լման տա­րո­ղու­թե­ամբ։ Սփիւռ­քի վի­պա­գիր­նե­րը, ի հար­կէ, շատ մը ու­րիշ բա­ներ ը­նե­լէ ան­դին, նաեւ ու թե­րեւս ա­ռա­ջին հեր­թին՝ խնդ­րա­կա­նա­ցու­ցած են «վկա­յու­թիւն» կոչ­ո­ւա­ծը։ Գրա­կա­նու­թե­ան ու վկա­յագ­րու­թե­ան մի­ջեւ տար­տամ ու խորհր­դա­ւոր սահ­մա­նին խու­զար­կու­նե­րը ե­ղած ե­ն։ Ես ալ ի­րենց հետ, բայց վեր­լու­ծա­կան լե­զո­ւով մը, ու­զե­ցի ուրեմն քա­լել այդ ան­յայտ եւ յա­րա­փո­փոխ սահ­մա­նին վրայ, հե­տե­ւիլ ա­նոնց փոր­ձա­ռու­թե­ան եւ փորձ­ըն­կա­լու­մին, ա­ւե­լի լաւ հասկ­նալ նո­րե­րե­ւոյթ խա­ղը (եւ մր­ցակ­ցու­թիւ­նը) գրա­կա­նու­թե­ան եւ վկա­յագ­րու­թե­ան մի­ջեւ։ Յս­տակ է, որ Ա­գամ­բէ­նին աշ­խա­տան­քը (բայց իր­մէ ա­ռաջ նախ՝ Ժան-Ֆ­րան­սո­ւա Լի­ո­տա­րի­նը, ո­րուն մա­սին խօս­քը չե­ղաւ ա­ռա­ջին հա­տո­րին մէջ, եւ իր­մէ ե­տք կամ նոյն շր­ջա­նին՝ Ժակ Դե­րի­դայի­նը [2]) վերջ­նա­կա­նա­պէս ա­զա­տա­գրած է վկա­յագ­րու­թիւն կո­չո­ւա­ծը ի­րա­պաշ­տու­թե­ան (եւ ու­րեմն՝ պատ­մա­կա­նու­թե­ան) սկզ­բուն­քին վրայ հիմ­նո­ւած ըն­թեր­ցում­նե­րու սահ­մա­նա­փա­կու­մէն, հե­տե­ւա­բար՝ ճամ­բայ բա­ցած է դէ­պի Աղէ­տի նոր հաս­կա­ցո­ղու­թիւն մը, ան­կախ՝ պատ­մա­բա­նա­կան տրա­մա­սու­թե­նէն։ Հոս ալ Ա­գամ­բէ­նէն ա­ռաջ՝ ֆրան­սա­ցի վի­պա­գիր­նե­րու ա­ւան­դու­թիւ­նը կար, զոր ին­քը նկա­տի չէ ա­ռած։ Մո­րիս Բլան­շոյ իր Օր-ցե­րեկ­ո­ւան խե­լա­գա­րու­թիւ­նը վի­պա­կին մէջ վեր­ապ­րո­ղին ը­սել կու տար՝ «­Կորսն­ցու­ցած է­ի պատ­­մու­թե­ան զգա­ցո­ղու­թիւ­նը» [3]։ Ու նոյն վեր­ապ­րողն էր նաեւ որ ծնունդ կու տար պատ­մա­կա­նու­թե­ան սկզ­բուն­քին հա­մա­պա­տաս­խա­նող վկա­­յա­գրա­կան պա­տում մը պա­հան­ջող­նե­րուն, լոյս աշ­խարհ կը բե­րէր զա­նոնք։ Ֆրան­սե­րէն ար­տա­յայ­տու­թիւնն էր. «Je leur donnais le jour»։ Պատ­մու­թե­ան եւ պա­տու­մի հա­ւա­տա­քն­նիչ­նե­րուն (ա­նոնց՝ ո­րոնք իր­մէ կը սպա­սէ­ին «­հա­ւաս­տի ի­րա­դար­ձու­թիւն­ներ») ի­՛նքն է խոր­քին մէջ որ կ՚ըն­ծայէր օր-ցե­րեկ­ո­ւան լոյ­սը։ Պատ­մա­կա­նու­թեան սկզ­բուն­քը հար­ցա­դրող ու խան­գա­րող աշ­խա­տան­քը ան­շուշտ պի­տի չհաս­կցո­ւէր որ­պէս այդ, այն­քան ա­տեն որ կը մնար գրա­կա­նու­թե­ան սահ­ման­նե­րէն ներս։ Մին­չեւ ի­սկ Բլան­շոյի վէ­պե­րուն ան­դրա­դար­ձող եւ ա­նոնց վրայ հիմ­նո­ւած Ժակ Դե­րի­դայի 1979ի լայ­նա­հուն աշ­խա­տա­սի­րու­թիւն­նե­րը [4] այդ ձե­ւով չկար­դաց­ւե­ցան եւ ո­ւր­եմն աղ­մուկ չբարձ­րա­ցու­ցին։ Պէտք ե­ղաւ որ Ժ.Ֆ. ­Լի­ո­տա­րը 1983ին եւ Ա­գամ­բէ­նը 1995էն սկ­սե­ալ (իր Homo Sacer շար­քին մէջ) փի­լի­սո­փա­յա­կան ո­ճով նկա­տի առ­նեն Ող­ջա­կէ­զին վե­րա­բե­րե­ալ հեր­քու­մի ե­րե­ւոյթ­նե­րը եւ վկա­յու­թիւն կո­չո­ւա­ծին օրի­նա­վի­ճա­կը, որ­պէս­զի յան­կարծ «­մեր ար­դի պատ­մու­թե­ան... ող­ջա­կի­զա­կան ող­բեր­գու­թիւն­ներ»ը ե­րե­ւան գան նաեւ որ­պէս մեր ար­դի պատ­մա­գի­տու­թե­ան ող­բեր­գու­թիւն­նե­րը (Դե­րի­դային խօսքն է­ր [5])։ Պատ­մա­կա­նու­թե­ան սկզ­բուն­քը կը դղր­դէր։ Ա­ւե­լորդ է ը­սե­լը, որ վկա­յու­թե­ան եւ պատ­կե­րի մաս­նա­գէտ­նե­րուն կող­մէ ան­հաս­կա­ցո­ղու­թիւ­նը եւ թշ­նա­մա­կան յայ­տա­րա­րու­թիւն­նե­րը ե­ղան ան­պա­կաս [6]։ Բայց ատ­կէ ան­դին՝ վե­րապ­րո­ղի ե­րե­ւու­թա­բա­նու­թեան մը հիմ­քե­րը դնող Բլան­շո­յի վի­պա­կան գոր­ծե­րուն վեր­ըն­թեր­ցու­մի ճամ­բան բաց է­ր։ Ժա­մա­նա­կը ե­կած էր լր­ջօ­րէն հարց տա­լու, թէ ինչ­պէ՛ս կա­րե­լի է ըն­կա­լել վկային մա­հը, ի­՞նչ լե­զո­ւով, ո­՞ր աշ­խար­հին մէջ։ Ի­սկ զայն պատ­կե­րաց­նե՞լ։
 

­պատ­կե­րը

­Վե­րապ­րո­ղի ե­րե­ւու­թա­բա­նու­թե­ան կող­քին, նոյն­քան հրա­մա­յա­կան, նոյն­քան հրա­տապ, կար սա­կայն պատ­կե­րի ե­րե­ւու­թա­բա­նու­թիւ­նը։ Եւ այդ մէ­կը շատ ա­ւե­լի բարդ էր, շփո­թե­ցու­ցիչ ըլ­լա­լու աս­տի­ճան։ Ա­ռն­չել պէտք էր պատ­կե­րի ծո­վա­ծա­ւալ բնա­նիւ­թը եւ վկա­յին մա­հը։ Բայց պատ­կե­րի ո­՞ր մէկ հան­գա­ման­քէն օգ­տո­ւիլ պէտք էր այդ ը­նե­լու հա­մար։ Պատ­կե­րէն որ­պէս ար­խի՞ւ, պատ­կե­րէն որ­պէս նշ­խա՞ր, պատ­կե­րէն որ­պէս ա­ւեր եւ ա­ւե­րո­ւա­ծու­թե­ան բա­ցա­յայ­տիչ յե՞նք, պատ­կե­րէն որ­պէս կեղ­ծո՞ւմ։ Հռե­տո­րա­կան հար­ցում­ներ չեն ա­սոնք։ Տա­րի­նե­րու մտմ­տու­քիս ար­տա­յայ­տու­թիւնն են, եւ ձեռ­նար­կո­ւած եր­կու հա­տոր­նե­րուս մի­ջեւ կամր­ջում մը հնա­րե­լու կամ հնա­րա­ւոր դարձ­նե­լու գրա­ւա­կա­նին դժո­ւա­րու­թիւ­նը կը նշեն։

Սկ­սինք կեղ­ծու­մէն։ Բա­ռը կը գոր­ծա­ծեմ այս­տեղ որ­պէս simula­crumի հա­մա­հա­ւա­սա­րը։ Չու­նիմ առ այժմ ա­ւե­լի յար­մա­րը։ Ի­՞նչ է կեղ­ծու­մը, ա­ռար­կան եւ ա­րար­քը։ Պատ­կեր մըն է, ու պատ­կե­րին ը­նդ­մէ­ջէն նոյ­նա­նալ մըն է չար­չար­ո­ւա­ծին, կամ չար­չա­րան­քի մէջ մեռ­նո­ղին։ Ու­րեմն մեռ­նիլ պատ­կե­րին մէջ մեռ­նո­ղին հետ, բայց ողջ մնալ ու կա­րե­նալ վկայել, այ­սինքն՝ վե­րապ­րիլ։ «Վ­կա­յել»ը կա­րե­լի է հոս հասկ­նալ նաեւ քրիս­տո­նէ­ա­կան ի­մաս­տով։ Ժորժ Բա­տայ­լի «­ներ­քին փորձ­ըն­կա­լում»ին կո­րիզն էր այս ի­մաս­տով հասկ­ցո­ւած կեղ­ծու­մը, ու Ժորժ Բա­տայլ իր փորձ­ըն­կա­լու­մով լման ա­րեւ­մտե­ան ա­ւան­դու­թիւ­նը — յու­նա­կան ի­նչ­պէս քրիս­տո­նէ­ա­կան — կը նո­րո­գէր, կը հա­մա­դրէր։ Ա­նոր վեր­ջին ներ­կա­յա­ցու­ցիչն է­ր։ Կը նո­րո­գէր ու կը հա­մադ­րէր ի­նք­նա­կայ-են­թա­կայի (« ­սուբյեկտ »ի) կեր­պա­րին հետ պայ­քա­րե­լով, ա­նոր նոր գու­նա­ւո­րու­մ մը տա­լով, ու ան­ձնա­կան փոր­ձա­ռու­թե­ան վե­րա­ծե­լով ար­դի­ա­կա­նու­թե­ան դրոշ­մը կրող փի­լի­սո­փա­յա­կան կեր­պար մը։ Եւ այն ա­տեն ին­չո՞ւ յե­ղա­փո­խա­կան էր իր փորձ­ըն­կա­լու­մը։ Ո­րով­հե­տեւ ե­րե­ւան կը բե­րէր պատ­կե­րին խա­ղա­ցած դե­րը ի­նք­նա­կայ-են­թա­կայի կազ­մա­ւոր­ման մէջ, ու այդ դե­րին վրայ շեշ­տը դնե­լով՝ ցոյց կու տար նա­եւ ի­նք­նա­կայ-են­թա­կան որ­պէս վե­րապ­րող։ Ըն­թեր­ցո­ղէն նե­րո­ղու­թիւն կը խնդ­րեմ այս քիչ մը վե­րա­ցա­կան բա­ցա­տրու­թե­ան հա­մար, ու զին­քը կը յ­ղեմ նա­խորդ հա­տո­րին մէջ պա­րու­նա­կո­ւած հան­գա­մա­նա­ւոր վեր­լու­ծում­նե­րուն։ Ա­մէն պա­րա­գայի՝ զար­մա­նա­լի չէ որ Բա­տայլ մի­ա­ժա­մա­նակ պի­տի ըն­դու­նէր եւ մեր­ժէր Բլան­շոյէն ե­կած թե­լա­դրան­քը, ներ­քին փորձ­ըն­կա­լու­մը այն­պի­սի ձե­ւով կա­տա­րե­լու թե­լադ­րան­քը՝ ի­նչ­պէս թէ ի­նքն ըլ­լար «­վեր­ջին մարդ»ը, այս­ինքն կը կրկ­նեմ՝ ա­՛ն որ չի կր­նար վկայել ի­նքն իր մա­սին։ Եւ քա­նի որ են­թա­կան գեր­իշ­խան դար­ձած էր, նոյն­պէս զար­մա­նա­լի չէ տես­նե­լը որ կե­ան­քին վեր­ջին տա­րի­նե­րուն՝ Բա­տայլ ու­զած է զար­գա­ցնել ի­նք­նիշ­խա­նու­թե­ան եւ գե­րիշ­խա­նու­թե­ան փի­լի­սո­փա­յու­թիւն մը։ Այդ­տեղ ի­նչ­պէս միշտ Բա­տայ­լի մօտ՝ են­թա­կայի գեր­իշ­խա­նու­թե­ան ար­մատ­նե­րը ե­րե­ւան կը բեր­ո­ւէ­ին, բայց մի­եւ­նոյն ա­տեն՝ ի­նք­նիշ­խան գե­րիշ­խա­նը կը գրա­ւէր վե­րապ­րո­ղին տե­ղը։ Պատ­կե­րի ե­րե­ւու­թա­բա­նու­թիւ­նը կը բա­ցա­կայէր ի սպառ։


նշ­խար, ար­խիւ

­Պատ­կե­րին միւս ո­րո­շադ­րում­նե­րը (որ­պէս ար­խիւ, որ­պէս նշ­խար, որ­պէս ա­ւե­րո­ւա­ծու­թե­ան ցու­ցա­նիշ) եւ ա­նոնց կա­պակ­ցու­թիւ­նը վե­րապ­րո­ղին հետ չեմ զար­գա­ցու­ցած նա­խորդ հա­տո­րին մէջ։ Սկզբ­նա­կան ի­մաս­տով՝ «նշ­խար»ը պար­զա­պէս մնա­ցորդն է­ր։ Ար­դի հա­յե­րէ­նի մէջ այդ ի­մաս­տը մոռ­ցո­ւած է, գրե­թէ կոր­սո­ւած, ու մնա­ցած է մի­այն քրիս­տո­նէ­ու­թե­նէն ժա­ռան­գո­ւած ի­մաս­տը [7]։ Բայց ե­րբ 1946ի «Վ­կա­յու­թիւն մը» վեր­տա­ռո­ւած է­ջե­րուն մէջ Յա­կոբ Օշա­կան Չան­ղը­րը աք­սոր­ո­ւած պոլ­սա­հայ մտա­ւո­րա­կան­նե­րը (եւ ա­նոնց հետ ու­րեմն նա­եւ՝ ի­նք­զինք) կը կո­չէ «նշ­խա­րե­ալ», հին իմաստն է որ կը վեր­ե­րե­ւի, բա­ռին թա­փան­­ցիկ մա­կե­րե­սին տա­կէն։ Այդ­տեղ Օ­շա­կան ի­նք­զինք կը նոյ­նաց­նէ Չան­ղը­րըի զո­հե­րուն, Ա­ղէ­տի խոր­քե­րէն բեր­ո­ւած խօս­քով մը, եւ ի­նքն իր մա­սին կ՚ը­սէ ապ­շե­ցու­ցիչ կեր­պով. «Երկ­րա­կո­րոյս գրա­գէ­տը — լաւ կ՚ը­նէք անոր տա­լու ճեր­մակ մա­զե­րու փուշ-պ­սակ մը [...] — գա­լիք է­ջե­րուն վրայ նմոյշ մըն է հէ­քի­ա­թին ան­ցած մար­դե­րուն, հե­ռո՜ւ, սո՜ւրբ, նշ­խա­րե­ալ, ո­րոնք ե­րե­սուն տա­րի ա­ռաջ ին­կան թշ­նա­մի­ին սու­րին տակ» [8]։ Ու­րեմն ին­քը մա­հէն վե­րա­դար­ձող մըն էր, մե­ռած էր ա­նոնց հետ, ա­նոնց­մէ մէկն էր ի­նքն ալ, սր­բա­ցած, նշ­խա­րե­ալ։ Վե­րապ­րողն էր այդ­տեղ խօ­սո­ղը։ Վեր­­ապ­րո­ղը որ­պէս մնա­ցորդ, որ­պէս ի­նչ որ կը մնայ վկա­յի մա­հէն ե­տք, ու­րեմն որ­պէս նշ­խար։ Բայց մին­չեւ ի­սկ Յա­կոբ Օ­շա­կա­նը չէր կր­նար խու­սա­փիլ «նշ­խար»ի քրիս­տո­նէ­ա­կան ե­րան­գին տեղ տա­լու փոր­ձու­թե­նէն, փաստ՝ իր «­փուշ-պ­սակ»ը։ Գի­տենք, որ հին Հռո­մէ­ա­ցի­նե­րը սո­վո­րու­թիւնն ու­նէ­ին մե­ռե­ա­լի դէմ­քին կեր­պա­րան­քը մեղ­րա­մո­մով պատ­ճէնա­հա­նե­լու ու այդ կա­ղա­պա­րէն մա­հա­դի­մակ մը կազ­մե­լու, զոր կը կո­չէ­ին imago ու կը պա­հէ­ին տան մէջ։ Ա­հա­ւա­սիկ «պատ­­կե­րը» կր­կին։ Կը կա­տա­րէր նշ­խա­րի դե­րը, քա­նի որ կրօ­նա­կան «­պաշ­տօն»ի եւ ծի­սա­կան վե­րա­բեր­մուն­քի առար­կայ էր ըն­տա­նե­կան ծի­րէն ներս։ Քրիս­տո­նէ­ու­թիւ­նը դա­րե­րու ըն­թաց­քին սե­փա­կա­նա­ցու­ցած է «նշ­խար» բա­ռին ի­մաս­տը ու իր հա­շո­ւոյն շա­հա­գոր­ծած է պատ­կե­րին յատ­կա­նիշ­նե­րը։ Պատ­կե­րը ա­պա­քրիս­տո­նէ­ա­կա­նաց­նե­լու պար­տա­կա­նու­թիւն մը կայ հե­տե­ւա­բար, որ գլուխ կը հա­նո­ւի մի­մի­այն վե­րայ­ցե­լե­լով եւ ա­պա­կա­ռու­ցե­լով քրիս­տո­նէ­ու­թե­ան եւ պատ­կե­րին յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը։ Այդ­պի­սի ա­պա­կա­ռու­ցու­մի ձեռ­նար­կու­թիւն մը մտա­ծո­ղու­թեան հարց մը չէ մի­այն։ Մտա­ծու­մը եւ լու­սա­նկար­չա­կան կի­րա­ռու­մը ձեռք ձեռ­քի պի­տի կա­տա­րեն զայն։ Մի­ա­սին պի­տի աշ­խա­տին պատ­կե­րին վրայ։ Ա­հա՛ թէ ին­չու վեր­ջին տաս­նա­մ­եակ­նե­րուն՝ փի­լի­սո­փա­ներ եւ ար­ո­ւես­տա­բան­ներ (բայց նաեւ ար­ւես­տա­գէտ-լու­սան­կա­րիչ­ներ) վե­րա­դար­ձած են քրիս­տո­նէ­ու­թե­ան բիւ­զան­դա­կան դա­րե­րուն, են­թադ­րե­լով կամ գու­շա­կե­լով որ հոն կը գտ­նո­ւէր պատ­կե­րի ար­դի հաս­կա­ցո­ղու­թե­ան աղ­բիւր­նե­րէն եւ հան­գոյց­նե­րէն մէ­կը, զոր քա­կել պէտք էր ան­պայ­ման։

Բիւ­զան­դա­ցի­նե­րուն մօտ սր­բա­պատ­կե­րին շուրջ տե­ւա­կան հար­ցա­դրու­թիւն մը կար ի հար­կէ։ Ար­դա­րաց­նել պէտք էր սր­բա­պատ­կեր­նե­րուն սր­բու­թիւ­նը։ Նկա­րին կամ պատ­կե­րին ո­՞ր մէկ յատ­կու­թիւ­նը ծնունդ կու տար այդ սր­բու­թե­ան կամ սր­բազ­նու­­թեան։ Սուր­բի մը պատ­կե­րը ին­չո՞ւ պէտք է ին­քը սուրբ ըլ­լար։ Նկա­րը որ­պէս նկար չէ որ կը պա­րու­նա­կէր այդ սր­բու­թիւ­նը։ Սըր­բա­պատ­կե­րը չու­նէր իր մէջ այն ներ­կա­յու­թիւ­նը որ են­թա­դրա­բար պի­տի բա­ցա­տրէր նշ­խա­րին սր­բու­թիւ­նը, եւ այ­սու­հան­դերձ սր­բա­պատ­կեր է­ր։ Այս եր­կընտ­րան­քին լու­ծու­մը ե­րեւ­ցած է Բիւ­զան­դա­ցի­նե­րուն աչ­քին «ան­ձե­ռա­կերտ»ի գա­ղա­փա­րով, Է. եւ Թ. դա­րե­րուն մի­ջեւ։ Մէկ ան­գա­մէն չէ պար­տա­դրած ի­նք­զինք այդ գա­ղա­փա­րը։ Իր գա­գաթ­­նա­կէ­տին հա­սած է ու տա­րա­ծո­ւած է լման քա­ղա­քա­կիրթ աշ­խար­հի ե­րե­սին 944 թո­ւա­կա­նին, ե­րբ Կոս­տան­դին Ծի­րա­նա­ծին կայս­րը մեծ շու­քով Ե­դե­սի­այէն Կոս­տան­դնու­պո­լիս փո­խադ­րել կու տար Յի­սու­սի Դաս­տա­ռա­կը։ Նոյն թո­ւա­կա­նին ալ ե­րե­ւան կ՚ել­լէր Դաս­տա­ռա­կին հրա­շա­լի պատ­մու­թիւ­նը։ Ի­՞նչ կ՚ը­սէր Բիւ­­­զան­դա­ցի­նե­րուն հնա­րած տար­բե­րա­կը։ Կ՚ը­սէր թէ Աբ­գար թա­գա­ւո­րին բեր­ո­ւած նկա­­րը գծո­ւած նկար մը չէր։ Յի­սուս դաս­տա­ռակ մը խնդ­րած էր, դէմ­քը սր­բած էր ա­նով, ու դաս­տա­ռա­կին վրայ իր դէմ­քին գի­ծե­րը դրոշ­մո­ւած՝ տո­ւած էր քար­տու­ղա­րին։ Այդ է որ բիւ­զան­դա­ցի Յոյ­նե­րը կը կո­չէ­ին ման­­դի­լի­ոն։ Բայց նոյն պատ­մու­թիւ­նը կ՚ը­սէր նաեւ թէ Ե­դե­սի­ա բեր­ո­ւած դաս­տա­ռա­կը զե­տեղ­ո­ւած էր խոր­շի մը մէջ, առ­ջե­ւը դրո­ւած էր վա­ռած մոմ մը, եւ խոր­շը փակ­ո­ւած էր ա­ղիւ­սով մը։ Դա­րեր ե­տք, ե­րբ Պար­սիկ­նե­րու Խոս­րով թա­գա­ւո­րը քա­ղա­քը կը պա­շա­րէ, հին պա­հես­տը կը յի­շո­ւի, տե­ղը կը գտ­նո­ւի, առ­ջե­ւի ա­ղիւ­սը կը հա­նո­ւի, ու ե­րբ կը բա­նան խոր­շը՝ կ՚ան­դրա­դառ­նան որ չորս հա­րիւր տա­րի առաջ­ո­ւան մո­մը դեռ կը վա­ռի, ու լոյ­սի ազ­դե­ցու­թե­ան տակ՝ պատ­կե­րը դրոշ­մո­ւեր է ա­ղիւ­սին վրայ։ Այս ե­րկ­րոր­դ պատ­կե­րին քե­­րա­մի­ոն ա­նու­նը կու տային Յոյ­­նե­րը։ Ա­ռա­ջի­նը՝ «կ­տա­ւա­դրոշմ», ե­րկ­րոր­դը՝ «ա­ղիւ­­սա­դրոշմ»։




Անձեռակերտ պատկերի շրջանակէն տեսարան մը (1320ի շուրջ), ոսկեզօծ արծաթ փայտի վրայ, Ջենովա, Սուրբ Բարթուղիմէոս Հայոց եկեղեցի (San Bartolomeo degli Armeni)



Ի՞նչն է ու­րեմն որ նկա­րին կու տար նշ­խա­րին սր­բու­թիւ­նը։ Այդ հար­ցու­մին պա­տաս­խա­նե­լու հա­մար, Յոյ­նե­րը պէտք ու­նէ­ին հնա­րե­լու պատ­կեր մը որ ու­նե­նար նշ­խա­րին բո­լոր յատ­կա­նիշ­նե­րը, որ պա­հէր իր մէջ սկզբ­նա­կան ներ­կա­յու­թե­ան նիւ­թա­կան կամ ժա­մա­նա­կա­յին հետ­քը, ի­նչ­պէս կ՚ը­նէ լու­սան­կար մը, ներ­կա­յու­թե­ամբ մը որ կա­րե­նար նաեւ բազ­մա­պատ­կո­ւիլ ու փո­խան­ցո­ւիլ։ Ա­հա­ւա­սիկ ան­ձե­ռա­կեր­տին գա­ղա­փա­րը, իր եր­կու ե­րե­սակ­նե­րով, կտա­ւա­դրոշմ եւ ա­ղիւ­սադ­րոշմ։ Գտած է­ին ի­րենք բնա­կա­նօ­րէն պատ­­կե­րը նշ­խա­րի վե­րա­ծե­լու մի­ջո­ցը։ Կեր­պա­րան­քը կը փո­խան­ցո­ւէր դէմ­քէն՝ դաս­տա­ռակ, ու դաս­տա­ռա­կէն՝ ա­ղիւս։ Քիչ ծա­նօթ ե­րե­ւոյթ է, որ ԺԴ. դա­րէն ի վեր Ջե­նո­­վա­յի Հայոց ե­կե­ղե­ցի­ին մէջ կը գտ­նո­ւի են­թա­դրա­բար Դաս­տա­ռա­կը, կամ ա­նոր մէկ պատ­ճէ­նը, քան­դա­կայեռ ոս­կի շր­ջա­նա­կով մը պատ­ո­ւած։ Ա­նոր տե­սա­րան­նե­րէն մէ­կը կը ներ­կա­յաց­նէ նկա­րը խոր­շէն դուրս հա­նող Ե­դե­սի­ոյ վար­դա­պե­տը, որ սան­դու­խէ մը կ՚իջ­նայ, ձեռ­քին մէջ բռ­նե­լով ա­ղիւ­սա­դրոշմ կեն­դա­նա­գի­րը, որ­պէս ա­մե­նէն ցան­կա­լի նշ­խա­­րը։ Պատ­կեր մըն է, պատ­կե­րը որ­պէս նշ­խար, դրոշ­մո­ւած, լոյ­սի գոր­ծո­ղու­թե­ամբ։ Լու­սա­նկար­չա­կան այս ե­րա­զին հա­մա­ձայն՝ նկա­րին վրայ ար­ձա­նա­գրո­ւա­ծը նմա­նու­թիւ­նը չէ (ո­րե­ւէ նկարիչ կր­նայ նմա­նու­թիւն ար­տա­դրել, պատ­կե­րին կեն­դա­նա­գիրը ա­ռա­­ջար­կել), այլ գո­յա­­ցու­թիւ­նը։ Քրիս­տո­նէ­ա­կան ա­ռաս­պե­լը նկա­րը նշ­խա­րի վե­րա­ծե­լու մի­ջո­ցը գտած էր զան­ցա­ռե­լով վե­րապ­րո­ղին կեր­պա­րը, բայց ան­ցո­ղա­կի ու ե­րկ­րոր­դա­բար՝ հնա­րե­լով լու­սան­կար­չու­թե­ան գա­ղափ­ա­րը։ Վե­րապ­րո­ղը գաղտ­նա­բար կը սպա­սէր այս­քան ա­տե­նէ ի վեր, որ­պէս­զի ը­սո­ւէր եւ ցու­ցա­դրո­ւէր իր ճշ­մար­տու­թիւ­նը, որ մե­ռե­ալ վկա­յին ճշ­մար­տու­թիւնն է։ Լու­սան­կար­չա­կան շար­քը ե­րե­ւան պի­տի բե­րէր քրիս­տո­նէ­ա­կան ա­ռաս­պե­լին հան­գոյ­ցը, ա­նոր եր­բեք ե­րե­ւան չբե­րո­ւած գաղտ­նի­քը։ Ան­ձե­ռա­կերտ պատ­կե­րը ո­ւր­եմն մա­հա­դի­մակ մըն է­ր։ Ու հե­տե­ւա­բար զայն հրամ­ցնո­ղը իր կեն­դա­նու­թե­անն ի­սկ՝ իր մա­հա­դի­մա­կը կը հրամ­ցնէր։ Այդ­տե՛ղ է, որ քրիս­տո­նէ­ու­թիւ­նը օգ­տա­գոր­ծած ու շա­հա­գոր­ծած է վե­րա­պրո­ղին կեր­պա­րը։ Վեր­ապ­րո­ղին (ա՛յն վե­րապ­րո­ղին՝ զոր նա­խորդ հա­տո­րին մէջ կո­չե­ցինք «­գեր­ապ­րող»ը) է­ու­թիւնն է իր կեն­դա­նու­թե­անն ի­սկ՝ իր մա­հա­դի­մա­կը հրամ­ցնե­­լու կա­րո­ղու­թիւ­նը։ Եւ ու­րեմն իր պար­տա­կա­նու­թիւնն է՝ զայն ի­րա­պէս հրամ­ցնե­լը։ Ա­րո­ւես­տա­գէտ­ներ եր­բեմն գիտ­ցած են մահ­ո­ւան հետ­քը ար­ձա­նա­գրել նկա­րին մէջ։

Այս­պէս 2010ին Նիւ Ե­որ­կի Pratt թան­գա­րա­նին մէջ կը հիւ­րըն­կալ­ւէր Blind Dates ցու­ցա­հան­դէ­սը, որ Դեֆ­նէ Ա­յա­շի եւ Նի­րի Մել­քո­ն­եա­նի ծրագ­րին ար­դիւնքն է­ր [9]։ Ծրա­գրին ու ցու­ցահան­դէ­սին լման վեր­նա­գիրն է­ր՝ Blind Dates: New Encounters from the Edges of a Former Empire (ն­պա­տա­կը ցոյց տալ էր Օս­մա­նե­ան կայս­րու­թեան մնա­ցորդ­ներն ու հետ­քե­րը ա­նոր ան­կու­մէն մէկ դար ետ­քը, ու այդ մի­տու­մով՝ հայ եւ թուրք ար­ո­ւես­տա­գէտ­ներ հան­դի­պե­ցնել, զու­գակ­ցել, մի­ա­սին աշ­խատ­ցնել, եւ այդ «­զոյ­գեր»ուն հան­դի­պու­մին ար­դիւն­քը ցու­ցա­դրել)։ Մաս­նա­կից­նե­րէն էր Ա­րամ Ճի­պի­լե­ան, Ար­շիլ Կոր­քի­ի ո­ւր­ո­ւա­կա­նին ըն­կե­րակ­ցու­թե­ամբ։ Քա­նի մը տա­րի առաջ ի հար­կէ՝ ար­ո­ւես­տա­գէ­տը New York Timesի մէջ յօդ­ո­ւած մը կար­դա­ցեր էր, ո­ւր Կոր­քի­ի վեր­ջին բնա­կա­րա­նի այ­սօ­րո­ւան բնա­կի­չը կը պատ­մէր թէ նկա­րի­չին ու­րո­ւա­կա­նը կ՚այ­ցե­լէր ի­րեն։ Ճի­պի­լե­ա­նը կը պատ­մէ. «Երբ... տես­նե­լու գա­ցինք Տի­կին Կլար­քը, նո­րէն բազ­մա­թիւ պատ­մու­թիւն­ներ պատ­մեց ո­ւր­ո­ւա­կա­նին ու իր այ­ցե­լու­թիւն­նե­րուն մա­սին։ Այդ պատ­մու­թիւն­նե­րը Blind Datesի հա­մար պատ­րաս­տո­ւած լու­սա­նկար­չա­կան շար­քիս մեկ­նա­կէ­տը հան­դի­սա­ցան։ Ու­զե­ցի խա­ղալ այն գա­ղա­փա­րին հետ, որ Կոր­քին աք­սո­րի մի­ջան­կե­ալ կե­անք մը վա­րած էր, եւ փոր­ձե­ցի ը­մբըռ­նել թէ ի­՛նչ կր­նար ըլ­լալ իր այս­օր­ո­ւան մի­ջան­կե­ալ վի­ճա­կը»։ Ուրեմն ա­րո­ւես­տա­գէ­տը օգ­տո­ւած է Կոր­քի­ին կող­մէ նկար­ո­ւած ծա­նօթ պաս­տա­ռէն, ո­ւր մայր ու տղայ կողք կող­քի են (եւ որ իր կար­գին կ՚ընդ­օ­րի­նա­կէր հին լու­սան­կար մը), դի­մակ մը ստեղ­ծե­լու հա­մար եւ բե­մա­դրե­լու հա­մար Կոր­քի­ին ո­ւր­ո­ւա­կա­նը։ Շնոր­հիւ ա­րո­ւես­տա­գէ­տին, ու­րո­ւա­կա­նը կր­նար յայտ­նո­ւիլ պատ­­կե­րով։ Բայց ա­ռանց դի­մա­կի՝ չկա՛ր պատ­կեր։ Կար­ծէք ո­ւր­ո­ւա­կա­նին օրի­նա­վի­ճա­կը եւ դի­մա­կի­նը նոյ­նը ըլ­լային, եր­կու աշ­խար­հի մի­ջեւ տա­րու­բե­րո­ւող ներ­կա­յու­թիւն-բա­ցա­կա­յու­թիւն մը։ Հոս՝ դի­մա­կը, պատ­կե­րը, ու­րո­ւա­կա­նը կը փո­խա­նա­կէ­ին ի­րենց յատ­կա­նիշ­նե­րը։ Բայց այն ա­տեն այդ կեր­պա­րը զոր Կոր­քին իր ի­սկ լու­սա­նկար­չա­կան պատ­կե­րէն մեկ­նե­լով նկա­րած է­ր՝ ի­՞նչ էր ե­թէ ոչ մա­հա­դի­մակ մը։ Եւ Ա­րամ Ճի­պի­լե­ա­նի ը­րա­ծը ի­՞նչ էր, ե­թէ ոչ բա­ցա­յայտ դարձ­նել այդ ի­րո­ղու­թիւ­նը։ Ի­նք­նան­կա­րը մա­հա­դի­մակ մըն է­ր։ Ի­նչ որ կը նշա­նա­կէ թէ Կոր­քի իր­մէ ե­տք ե­կող­նե­րուն (ու նախ՝ ի­նքն ի­րեն) իր ի­սկ մա­հա­դի­մա­կը նո­ւի­րած էր, ե­րբ տա­կա­ւին կեն­դա­նի է­ր։ Կամ ար­դե­օք ար­դէն ի­սկ մե­ռա՞ծ է­ր։ Բայց ե­թէ մե­ռած էր, որ­պէս ի­՞նչ մե­ռած է­ր։ Որ­պէս ի­նք­նա­կայ են­թա­կա՞յ։ Որ­պէս մա՞րդ։ Որ­պէս աք­սո­րե­ա՞լ։ Որ­պէս վե­րապ­րո՞ղ։ Որ­պէս արո­ւես­տա­գէ՞տ։ Որ­պէս վկա՞յ։ Մե­ռե­ալ վկան ի­նչ­պէ՞ս կր­նայ վկայել ի­նքն իր մահ­ւան մա­սին որ­պէս վկայ։

­


Aram Jibilian, Gorky and the Glass House, 2010, Installation view of the exhibition Blind Dates: New Encounters from the Edges of a Former Empire, Pratt Manhattan Gallery, New City, Photograph courtesy of the artist


Կեղ­ծու­մէն եւ նշ­խա­րէն ե­տք՝ ար­խի­ւը, պատ­կե­րը որ­պէս ար­խիւ։ Այս մէ­կը շատ ա­ւե­լի բարդ նիւթ է (կար­ծէք նա­խորդ­նե­րը բա­ւա­կան բարդ չըլ­լային), ու պի­տի ըլ­լամ ա­ւե­լի կարճ, հե­տա­գայ զար­գա­ցում­նե­րու խոս­տու­մով։ Ա­մէն ի­նչ կր­նայ ար­խիւ դառ­նալ, ի հար­կէ, բայց պատ­կե­րը ի բնէ ար­խիւ դառ­նա­լու վի­ճա­կո­ւած չէր։ Պատ­կե­րին ար­խի­ւա­ցու­մը (բա­ռին եր­կու ի­մաստ­նե­րով՝ ա­րար­քը որ պատ­կե­րը ար­խիւ կը դարձ­նէ ու պատ­մա­կան ե­ղա­նա­կա­ւո­րու­մը ո­րուն հե­տե­ւան­քով ան ար­խիւ կը դառ­նայ) պա­տա­հած է ԺԹ. դա­րուն, դան­դաղ կեր­պով կամ յան­կար­ծա­կի, լու­սան­կար­չու­թե­ան գոր­ծո­ղու­թե­ամբ։ Իս­կա­կան յե­ղաշր­ջում մըն է­ր։ Այդ յե­ղաշր­ջու­մին տա­րո­ղու­թիւ­նը ան­մի­ջա­պէս չար­ձա­նագ­րո­ւե­ցաւ եւ­րո­պա­կան գի­տակ­ցու­թե­ան մէջ ու ար­ձա­գանգ չու­նե­ցաւ մտա­ծու­մի աշ­խար­հէն ներս, մին­չեւ Ի. դա­րու ե­րե­սու­նա­կան թո­ւա­կան­նե­րը։ Ար­խի­ւա­ցու­մի յե­ղա­շր­ջա­կան երե­ւոյ­թին ա­ռա­ջին մեծ մտա­ծո­ղը ե­ղած է Վալ­տեր Բե­նի­ա­մին, որուն պատ­մա­կան վեր­լու­ծում­նե­րը սկ­սան սա­կայն շր­ջա­գայիլ ու ըն­կալո­­ւիլ ե­օ­թա­նա­սու­նա­կան թո­ւա­կան­նե­րուն մի­այն, հե­ղի­նա­կին ան­ժա­մա­նակ մա­հէն ե­րե­սուն տա­րի ե­տք, ու իր վեր­ջին շր­ջա­նի աշ­խա­տա­սի­րու­թիւն­նե­րը ձե­ռագ­րային վի­ճա­կի մէջ մնա­ցած ըլ­լա­լուն պատ­ճա­ռով։ Յե­ղաշր­ջա­կան էր պատ­կե­րի լու­սան­կար­չա­կան ար­խի­ւա­ցու­մը ո­՛չ թէ ո­րով­հե­տեւ լու­սան­կա­րը գե­ղան­կար­չու­թե­ան հետ կը մր­ցակ­ցէր (ի­նչ­պէս կար­ծո­ւե­ցաւ սկիզ­բը), այլ ո­րով­հե­տեւ կը ստի­պէր «­պատ­մու­թիւն» կո­չո­ւա­ծը հնա­րա­ւոր դարձ­նող նա­խա­պայ­ման­նե­րը հիմ­նա­պէս վե­րաքն­նե­լու եւ վե­րամ­տա­ծե­լու։ Բե­նի­ա­մին կ՚ու­զէր գրել ԺԹ. դա­րու պատ­մու­թիւն մը այդ յե­ղաշր­ջու­մին նկա­տա­ռու­մով։ Պատ­մու­թե­ան մէջ պա­տա­հող դէպք մը կը դղր­դէր պատ­մու­թիւ­նը հնա­րա­ւոր դարձ­նող ա­պա­հով հիմ­քը, ու կը պա­հան­ջէր իր կար­գին պատ­մա­կան մօ­տե­ցում մը։ Իր կե­ան­քին վերջին ա­միս­նե­րուն գրի առ­նո­ւած «­Պատ­մու­թե­ան մա­սին դրոյթ­ներ»ուն մէջ Բե­նի­ա­մին բա­ցա­յայ­տօ­րէն պատ­մու­թիւ­նը կը մտա­ծէ լու­սան­կար­չա­կան ար­խի­ւա­ցու­մի մեկ­նա­կէ­տէն դի­տե­լով զայն, ի­նչ որ դժո­ւար հասկ­նա­լի էր բնա­կա­նա­բար մին­չեւ ան­տիպ­նե­րու լման հրա­տա­րա­կու­թիւ­նը։ Այ­սօր ու­նինք քա­նի մը կա­րե­ւոր ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներ, ո­րոնք կը փոր­ձեն չա­փո­ւիլ Բե­նի­ա­մի­նի պատ­մա-լու­սան­կար­չա­կան մտա­ծո­ղու­թե­ան հետ [10]։ Բայց վեր­ջին հաշ­ո­ւով՝ ա­սոնք ալ չեն յա­ջո­ղիր մե­զի բա­ցա­տրե­լ, թէ ին­չո՛ւ պատ­մու­թիւ­նը վեր­ա­պրող­ներ կ՚ար­տադ­րէ, թէ ին­չո՛ւ այ­սօր զայն գրե­լու-մ­տա­ծե­լու պար­տա­կա­նու­թիւ­նը ձեռք պէտք է առ­նեն վե­րապ­րո­ղի ա­նու­նով խօ­սող­նե­րը, եւ ո­՛չ թէ ը­սենք՝ պատ­մա­կա­նու­թե­ան սկզ­բուն­քին անու­նով կամ պատ­մու­թե­ան ի­նք­նա­կայ-են­թա­կային ա­նու­նով հրա­պա­րակ իջ­նող­նե­րը։ Ու չեն յա­ջո­ղիր մա­նա­ւանդ բա­ցատ­րել, թէ ին­չո՛ւ վե­րապ­րո­ղին ա­նու­նով խօ­սիլ կ՚են­թադ­րէ հա­սու ըլ­լալ պատ­կե­րի նո­րե­րե­ւոյթ լու­սա­նկար­չա­կան ար­խի­ւա­ցու­մին։

Ու ա­սի­կա դեռ մէկ ե­րեսն էր մի­այն «­պատ­կե­րը որ­պէս ար­խիւ» ե­րե­ւոյ­թին, ար­խիւ դար­ձած պատ­կե­րին ե­րեսն է­ր։ Միւս ե­րե­սը վեր­ջին տաս­նա­մե­ա­կին մեր աչ­քին առ­ջեւ ար­ո­ւես­տի աշ­խար­հին մէջ պա­տա­հածն է, այս ան­գամ՝ պատ­կեր դար­ձող ար­խի­ւին ե­րեսն է, որ երե­ւան կու գայ եր­բեմն՝ ո­ւղ­ղա­կի արո­ւես­տա­գէտ­նե­րու, եր­բեմն ա­լ՝ ար­ո­ւես­տի խնա­մա­կալ­նե­րու նա­խա­ձեռ­նու­թե­ամբ։ Ար­խի­ւը ի­նչ­պէ՞ս կը դառ­նայ պատ­կեր։ Պա­տաս­խա­նը պարզ է, բայց բա­ցատ­րու­թիւ­նը՝ ան­հու­նա­պէս դժո­ւար։ Ար­խի­ւը կը դառ­նայ պատ­կեր մտ­նե­լով թան­գա­րան։ Վեր­ջերս օ­րի­նակ՝ Ստամ­բու­լի մէջ SALT հաս­­­տա­տու­թե­ան հեր­թա­կան ցու­ցա­հան­դէս­նե­րու ծի­րէն ներս՝ Մա­րի­ա­ննա Յով­հան­նի­սե­ան կազ­մա­կեր­պեց Empty Fields ա­նու­նով ցու­ցադ­րու­թիւն մը, ցու­ցա­սրա­հին պա­տե­րուն վրայ զե­տե­ղե­լով Մար­զո­ւա­նի Ա­մե­րի­կե­ան քո­լէ­ճէն մնա­ցած եւ իր ջան­քե­րուն շնոր­հիւ վե­րա­յայտ­նո­ւած ար­խիւ մը [11]։ 1917ին քո­լէ­ճին բու­սա­բա­նա­կան հա­ւա­քա­ծոյին պա­տաս­­խա­նա­տուն՝ Յով­հան­նէս Մա­նի­սա­ճե­ան, վե­րա­դար­ձած իր աք­սո­րա­վայ­րէն, վեր­սկ­սած է իր խնա­մա­կա­լի աշ­խա­տան­քը, հա­ւա­քա­ծոյին ա­ռար­կա­նե­րը մէկ առ մէկ ցան­կա­գրե­լով։ Մա­նի­սա­ճե­ա­նի «­վեր­ջին ա­րար­քը որ­պէս խնա­մա­կալ դար­ձաւ իր ա­ռա­ջին ա­րար­քը որ­պէս ար­խի­ւա­պահ», կը գրէ Մա­րի­ան­նա Յով­հան­նի­սե­ան [12]։ Բայց վեր­ապ­րո­ղին յա­տուկ այդ ան­ցումն ի­սկ ան­նշ­մա­րե­լի պի­տի մնար ե­թէ ար­խի­ւը իր կար­գին չդառ­նար պատ­կեր, մտ­նե­լով թան­գա­րան։ Այ­սօր ո­ւր­եմն եւ այ­սօր մի­այն՝ ար­խի­ւը կը մտ­նէ թան­գա­րան։ Ու­շա­դիր պէտք է ըլ­լալ հոս։ Խօս­քը վա­ւե­րա­գրե­րու ցու­ցա­դրու­թե­ան մը մա­սին չէ։ Ցու­ցադ­րո­ւած վա­ւե­րագ­րեր, ցու­ցա­դրո­ւե­լով ի­սկ, պատ­կեր պի­տի չդառ­նային։ Պի­տի շա­րու­նա­կէ­ին ծա­ռայել պատ­մա­կա­նու­թե­ան սկզ­բուն­քին։ Ար­խիւն է, որ­պէս այդ, որ կը մտ­նէ թան­գա­րան ու կը դառ­նայ պատ­կեր։

Ի՞նչ կը պա­տա­հի ե­րբ ար­խի­ւը կը մտ­նէ թան­գա­րան։ Կը չա­փո­ւի՞ ա­րո­ւես­տին։ Իր կար­գին կը վե­րա­ծո­ւի ա­րո­ւես­տի՞։ Ան­կա­րե­լի բան։ Ու­րեմն ի­՞նչ է կա­տա­րո­ւա­ծը։ Ար­խի­ւի եւ ա­րո­ւես­տի մի­ջեւ սահ­մա՞նն է ար­դե­օք, որ կը դառ­նայ պղ­տոր։ Բայց չէ­ինք գի­տեր ի­սկ, թէ եր­կու­քին մի­ջեւ սահ­ման մը կար, այս­ինքն՝ հա­սա­րա­կաց գիծ մը, թէ­կուզ բա­ժա­նող ու բաշ­խող, թէ­կուզ սահ­մա­նող ու սահ­մա­նա­դրող։ Կը գու­շա­կէ­ինք ան­շուշտ որ ԺԹ. դա­րու լու­սան­կար­չու­թե­ան գիւ­տը բան մը փո­խած էր ե­՛ւ ար­խի­ւի, ե­՛ւ ա­րո­ւես­տի ըն­թա­­ցիկ սահ­մա­նում­նե­րէն, բայց մին­չեւ Վալ­տեր Բե­նի­ա­մին՝ մէ­կը այդ փո­փո­խու­թիւ­նը խորհր­դա­ծու­թե­ան ա­ռար­կայ չէր դար­ձու­ցած, մտա­ծու­մի ե­լեկտ­րա­կան թե­լե­րուն վրայ չէր ար­ձա­նագ­րած, ու նոյ­նիսկ Վալ­տեր Բե­նի­ա­մի­նէն ե­տք՝ ար­խի­ւը եւ ա­րո­ւես­տը ի­րենց ճա­նա­պար­հը շա­րու­նա­կած է­ին ան­վր­դով, ան­սա­սան, որ­պէս յ­ղացք եւ որ­պէս կի­րա­ռում։ Յե­ղա­փո­խու­թիւ­նը չէր պա­տա­հած տա­կա­ւին, կամ ե­թէ պա­տա­հած է­ր՝ չէր հա­սած մե­զի, պա­տա­հած էր գաղտ­նա­բար, մէ­կը լուր չու­նէր ա­նոր մա­սին, ար­խի­ւը չէր մտած թան­գա­րան, չէր դար­ձած պատ­կեր։ Եւ ու­նինք այս­պէս «­պատ­կե­րը որ­պէս ար­խիւ» ե­րե­ւոյ­թին զի­րար ամ­բող­ջա­ցնող եր­կու ե­րես­նե­րը [13]։ Ու կը վե­րա­դառ­նանք մեր մեկ­նա­կէ­տին։ Աք­ցա­նի մէջ բռ­նո­ւած՝ վկա­յու­թիւ­նը այս­պէս կ՚ա­զա­տագ­րո­ւի պատ­մա­կա­նու­թե­ան սկզ­բուն­քէն։ Կամ ա­ւե­լի ճիշդ՝ պի­տի ա­զա­տագ­րո­ւէր ե­թէ ըն­կա­լո­ւէր այդ ե­րկ­կող­մա­նի դար­ձը պատ­կե­րին եւ ար­խի­ւին մի­ջեւ։ Այս ամ­բող­ջին ե­տե­ւը լռել­ե­այն կանգ­նած է մե­ռե­լային նմա­նու­թե­ան ե­րե­ւոյ­թը, որ կը կա­ռա­վա­րէ մա­հա­դի­մա­կի խոր­հր­դա­ւոր մի­ջամ­տու­թիւ­նը պատ­կե­րի է­ու­թիւ­նը բա­ցա­տրե­լու ա­տեն, բայց նաեւ վե­րա­պրո­ղին գաղտ­նի փոր­ձըն­կա­լու­մը, վկա­յու­թե­ան աք­ցա­նու­մը պատ­կե­րին եւ ար­խի­ւին մի­ջեւ, եւ պատ­­կե­րը որ­պէս նշ­խար ցոյց տա­լու պատ­մա­կան ան­հրա­ժեշ­տու­թիւնն ու հնա­րա­ւո­րու­թիւ­նը։

Ե­րեք ա­ռու­մով եւ պատ­կե­րի ե­րեք տար­բեր հան­գա­մանք­ներ նկա­տի առ­նե­լով փոր­ձե­ցինք նկա­րագ­րել պատ­կե­րի եւ վե­րապ­րո­ղի, կամ պատ­կե­րի եւ վկայի մա­հո­ւան մի­ջեւ կա­պակ­ցու­թիւ­նը։ Բայց հան­գա­մանք մը ե­ւս կար նշո­ւած. պատ­կե­րը որ­պէս ա­ւեր­ո­ւա­ծու­­թե­ան ցու­ցա­նիշ։ Ո­՞ւր մնաց ան­։ Են­թադ­րե­լով որ սխալ մը չգոր­ծե­ցինք միւս ե­րե­քի կար­գին դնե­լով այս մէկն ալ, կա­րե­լի է ան­շուշտ հարց տալ, թէ ին­չո՞ւ պատ­կե­րին պէտք է դի­մել, որ­պէս­զի ա­ւե­րը եւ ա­ւե­րո­ւա­ծու­թիւ­նը դառ­նան բա­ցա­յայտ, չեմ ը­սեր՝ տե­սա­նե­լի։ Ար­դե­օք հար­ցու­մը այդ­պէս բա­նա­ձե­ւե­լով՝ վե­րա­դար­ձած կ՚ըլ­լանք Ժորժ Բա­տայ­լին սի­րե­լի «­կեղ­ծում»ի՞ն, այ­սինքն՝ simulacrumի՞ն։

1909ի Կի­լի­կի­ոյ մէջ ան­ցու­ցած իր տա­ժա­նե­լի ա­միս­նե­րէն եր­կու տա­րի ե­տք, Զա­պէլ Ե­սայե­ան կը հրա­տա­րա­կէր ա­րեւմ­տա­հայե­րէն ա­մե­նէն շքեղ եւ ա­մե­նէն սր­տա­կե­ղեք գիր­քե­րէն մէ­կը, Ա­ւե­րակ­նե­րուն մէջ վեր­նագ­րով։ Հոն յի­շե­լով վե­րապ­րող­նե­րու «դժն­դակ խոր­շոմ­նե­րով» ա­կօ­սո­ւած դէմ­քե­րը, ամ­բո­խին գա­լա­րում­նե­րը, կ՚ը­սէ. «­Կա­րե­լի չէ ե­րե­ւա­կայել թէ մէն մի ան­հա­տը այդ ամ­բո­խին ցա­ւի ի՜նչ գու­մար մը կը ներ­կա­յա­ցնէ» [14]։ Ա­ւե­լի ան­դին, որ­բե­րուն նո­ւիր­­ւած գլու­խին մէջ, նո­րէն «­գու­մար»ը, «ամ­բող­ջու­թիւն»ը ե­րեւ­ակա­յե­լու ան­կա­րե­լի­ու­թիւնն է, որ կը ղե­կա­վա­րէ իր նկա­րագ­րու­թիւ­նը.

Երբ ա­ռա­ջին ան­գամ տե­սայ այդ հա­րիւ­րա­ւոր տժ­գոյն, մռայ­լա­դէմ որ­բե­րը, հա­կա­ռակ ը­րած գեր­մարդ­կային ջան­քե­րուս չկր­ցայ ը­մբռ­նել ի­րենց դժ­բախ­տու­թեան ամ­բող­ջու­թիւ­նը...։ Ման­րա­մաս­նու­թիւն­ներ կամ մաս­նա­կի պատ­կեր­ներ կ՚ե­րե­ւան մտ­քիս, բայց եր­բեք չեմ կա­րող հա­շո­ւել այն ան­սահ­մա­նե­լի, այն արիւ­նոտ պատ­մու­թե­ան գու­մա­րը, որ իւ­րա­քան­չիւր տղու գլուխ կը ներ­կա­յաց­նէ [15]։

­Պատ­կեր­ներ կը ներ­կա­յա­նան մէկ առ մէկ, ի­րար­մէ ան­ջատ։ Բայց ամ­բող­ջը պատ­կեր չի դառ­նար, գու­մա­րը չի պար­փա­կո­ւիր պատ­կե­րի մը մէջ, չի ներ­կա­յա­նար որ­պէս պատ­կեր։ Զա­պէլ Ե­սայե­ան այս­տեղ վկայե­լու հրա­մա­յա­կա­նէն մղո­ւած՝ ի­նքն իր­մէ կը պա­հան­ջէ ան­կա­րե­լին։ Պա­տա­հա­ծը կը ստի­պէ որ ու­զենք ե­րե­ւա­կայել ոճի­րէն ա­ւե­լին, ցա­ւէն ու մա­հէն ա­ւե­լին։ Կը պա­հան­ջէ ան­վերջ պա­տում մը, ցա­ւե­րուն գու­մա­րը պար­փա­կող պատ­կե­րա­ցում մը։ Մար­տահրա­ւէ­ր մըն է, վկա­յագ­րու­թե­ան դէմ ցցո­ւած։ Պատ­­կե­րին մար­տա­հրա­ւէրն է։ Պատ­կե­րին մար­տահ­րա­ւէ­րը ո­ւղ­ղո­ւած է ան­շուշտ ե­րե­ւա­կա­յու­թե­ան։ Ե­րբ Ե­սայե­ան կ՚ը­սէ «­կա­րե­լի չէ ե­րե­ւա­կայել...», ի մի­ջի այ­լոց մտ­քին մէջ ու­նի ֆրան­սե­րէն imagination, imaginer բա­ռե­րը։ Ե­րե­ւա­կա­յու­թիւ­նը հայե­րէն լե­զո­ւով ե­թէ «ե­րեւ­ցնել»ու կա­րո­ղու­թիւնն է, եւ­րո­պա­կան լե­զու­նե­րով՝ պատ­կեր կազ­մե­լու եւ պատ­կե­րով ներ­կայ դարձ­նե­լու, տե­սա­րա­նի մը մէջ մտց­նե­լու (եւ մտ­նե­լու) կա­րո­ղու­թիւնն է։ Այդ կա­րո­ղու­թիւ­նը յան­կարծ, «ան­սահ­մա­նե­լի»ին դէմ յան­դի­ման՝ կը հան­դի­պի իր սահ­մա­նին։
 
 

2
­վի­պա­կան մտա­ծո­ղու­թիւն

Վ­կա­յու­թիւն եւ պատ­կեր։ Պատ­կեր եւ վկա­յու­թիւն։ Սփիւռ­քի վի­պա­գիր­նե­րը բնա­կա­նա­բար հան­դի­պած են ա­սոնց յա­րու­ցած բազ­մա­թիւ հար­ցե­րուն եւ ի­րենց գրա­կա­նու­թե­ան ը­նդ­մէ­ջէն ան­դրա­դար­ձած են մէ­կուն եւ միւ­սին մի­ջեւ մեղ­սակ­ցու­թե­ան եւ հա­կա­մար­տու­թե­ան։ Ներ­կայ հա­տո­րը նո­ւիր­ո­ւած է այդ հան­դի­պու­մին եւ այդ ան­դրա­դար­ձին։ Ա­սոնք ըլ­լա­լու հա­մար ի­րա­կան՝ պէտք չու­նէ­ին ծրա­գրուած կեր­պով ծնունդ առ­նե­լու։ Բա­ւա­րար էր ա­նոնց փոր­ձար­կո­ւի­լը գրա­կան ո­լոր­տէն ներս։ Ծրա­գրու­մին եւ փորձ­ըն­կա­լու­մին մի­ջեւ այս տար­բե­րու­թիւնն է, որ կը կազ­մէ ի դէպ՝ գրա­կան գոր­ծե­րու շուրջ ըն­թեր­ցու­մի աշ­խա­տան­քին լման դժո­ւա­րու­թիւ­նը (բայց նոյն այդ տար­բե­րու­թիւնն է որ զայն կ՚ի­մաս­տա­ւո­րէ)։ Կի­լի­կի­ոյ կո­տո­րած­նե­րէն ո­ւթ տա­րի ետ­քը, 1917ին, ե­րբ Զա­պէլ Ե­սայե­ան ամ­բողջ ժա­մա­նա­կը կը տրա­մադ­րէր վե­րա­պրող­նե­րէն ի­րեն հա­սած վկա­յու­թիւն­նե­րը դա­սա­ւո­րե­լու եւ ֆրան­սե­րէ­նի թարգ­մա­նե­լու աշ­խա­տան­քին, ու իր նա­մակ­նե­րուն մէջ կը խոս­տո­վա­նէր որ «­տա­ժա­նե­լի աշ­խա­տու­թիւն մըն է, ո­րուն հե­տե­ւան­քով ջղային դրու­թիւն(ը) բո­լո­րո­վին խան­գա­րո­ւած է», կ՚ե­րա­զէր վէպ մը գրե­լու մա­սին, ո­ւր չըլ­լա­յին «­կո­տո­րած, գաղ­թա­կան, պոլ­շե­ւիկ կամ ու­րիշ բան, այլ մի­այն ա­րեւ, վար­դե­նի­ներ», ու գրած ալ է այդ «­վէպ»ը։ Կը կո­չո­ւի Հո­գիս աք­սո­րե­ալ, ո­ւր ճիշդ է՝ ե­րեւ­ցո­ղը Պո­լիսն է, «­գե­ղեց­կու­թե­ան ու շնոր­հի եր­գեր»ն են, բայց այս ամ­բող­ջը՝ ա­ռա­ջին դէմ­քով խօ­սող նկա­րիչ կնոջ մը կեր­պա­րին ը­նդ­մէ­ջէն։ Ե­սայե­ան ա­ռա­ջին ան­գամ ըլ­լա­լով՝ այդ­տեղ կը մտ­նէր ան­ձամբ պատ­կե­րի աշ­խար­հին մէջ ու կու տար իր ա­մե­նէն տպա­ւո­րիչ գոր­ծե­րէն մէ­կը։ Ո­րե­ւէ ծրագ­րու­մէ ան­կախ՝ վկա­յու­թիւն եւ պատ­կեր կը խա­չա­ձե­ւէ­ին զի­րար, կը գո­յակ­ցէ­ին առանց ի­րար ճանչ­նա­լու։ Հան­դի­պու­մի ձեւ մըն էր ա­նոնց հետ եւ ա­նոնց մի­ջեւ։ Նոյն­պէս ե­րբ 1944ին՝ Յա­կոբ Օ­շա­կան կը հաս­նէր արեւ­մտա­հայ գրա­կա­նու­թե­ան նո­ւի­րո­ւած վեր­ջին հա­տո­րին, այն մէ­կուն ո­ւր ի­նքն իր գոր­ծը ու ե­րկ­րոր­դա­բար՝ ի­նքն իր կե­ան­քը քըն­նար­կու­մի ա­ռար­կայ պի­տի դարձ­նէր, զայն կը կո­չէր «Վ­կա­յու­թիւն», ու լման ծրա­գրին ալ ը­նդ­հա­նուր վեր­նա­գիր մը կու տար՝ «­Հա­մա­պատ­կեր»։ Հոս ա­լ՝ վկա­յու­թիւն եւ պատ­կեր կը հան­դի­պէ­ին եւ հե­ղի­նակն ալ մի­եւ­նոյն պա­հուն, մի­եւ­նոյն շար­ժու­մով, կը հան­դի­պէր ա­նոնց, բայց ա­ռանց ծրա­գրի, ա­ռանց ան­դրա­դար­ձի։ Վկա­յու­թիւն եւ պատ­կեր քա­շո­ղա­կան ո­ւժ մը ու­նէ­ին մէ­կը միւ­սին հան­դէպ, բայց ան­շուշտ չէ­ին մտա­ծո­ւեր մի­ա­սին։ Նոյ­նը կը պա­տա­հի Զա­րեհ Որ­բու­նի­ին հետ, որ «­Հա­լա­ծո­ւած­նե­րը» շար­քին ե­րկ­րորդ հա­տո­րին կեդ­րո­նը զե­տե­ղած է վե­րապ­րո­ղի մը վկա­յու­թիւ­նը, ու չոր­րորդ հա­տո­րին կեդ­րո­նը՝ լու­սա­նկա­րի մը հան­գա­ման­քով պատ­կե­րին հետ կոր­ծա­նիչ, խե­լա­գա­րեց­նող դի­մառ­դի­մու­թիւ­նը, բայց եր­բեք չէ կազ­մա­կեր­պած վկա­յու­թե­ան եւ պատ­կե­րին մի­աս­նա­կան հան­դի­պում մը։ Հան­դի­պու­մին ան­դրա­դար­ձը տե­ղի կ՚ու­նե­նայ Գրի­գոր Պըլ­տեա­նի վի­պա­կան մտա­ծո­ղու­թե­ան մէջ։ Բայց այս բո­լոր ըս­ո­ւած­նե­րը ընդ­­հան­րու­թիւն­ներ են ու կը կա­րօ­տին հան­գա­­մա­նա­ւոր բա­ցա­տրու­թիւն­նե­րու։­

Ի­րա­կա­նու­թե­ան մէջ՝ խառն զգա­ցու­մով է, որ ներ­կայ հա­տո­րին մէջ հա­ւա­քո­ւած աշ­խա­տա­սի­րու­թիւն­նե­րը կը ներ­կա­յաց­նեմ ըն­թեր­ցո­ղին։ Կու գան հի­նէն ու նո­րէն։ Կը վկայեն հե­տե­ւա­բար կտըր­ւած ճա­նա­պար­հի մը մա­սին, որ ի­մս ե­ղաւ, ան­խու­սա­փե­լի­օ­րէն, վեր­ջին ե­րե­սուն տա­րի­նե­րուն։ Վկա­յու­թիւն մըն են նաեւ հայ­կա­կան Սփիւռ­քէն։ Ի հար­կէ, ո­՛չ մի­այն Սփիւռ­քէն կու գան ա­նոնք, այլ Սփիւռ­քի պատ­կեր մըն է ե­րեւ­ցո­ղը ա­նոնց ը­նդ­մէ­ջէն։ Ե­րբ քով քո­վի բե­րի զա­նոնք, այդ չէր ան­կաս­կած սկզբ­նա­կան նպա­տակս։ Բայց այդ ե­ղաւ ար­դիւն­քը ի մի­ջի այ­լոց։ Եւ ու­րեմն ստի­պո­ւած եմ ար­դիւն­քը ըն­դու­նե­լու։ Ստի­պո­ւած եմ նաեւ պատ­մե­լու թէ ի­նչ­պէ՛ս կա­տա­րո­ւե­ցաւ։

Սկզբ­նա­կան նպա­տակս կար­ծես թէ նոր գրո­ւած աշ­խա­տա­սի­րու­թիւն­նե­րը հրամց­նել էր հա­տո­րով։ Նախ եւ ա­ռաջ՝ Զա­պէլ Ե­սայեա­նի եւ Գրի­գոր Պըլ­տե­ա­նի մա­սին։ 2009 թո­ւա­կա­նին, Ե­սայե­ա­նի սկզբ­նա­կան շր­ջա­նի գրո­ւածք­նե­րուն հրա­տա­րա­կու­թիւ­նը մէկ կող­քի տակ տպա­ւո­րիչ ե­րե­ւոյթ մըն է­ր [16]։ Ան­ծա­նօթ մնա­ցած կեր­պար մը ե­րե­ւան կու գար։ Գաղտ­նի մր­ցակ­ցու­թիւն­նե­րու լման դաշտ մը յան­կարծ կը յայտ­նո­ւէր։ Գիր­քով տպո­ւած Եսայե­ա­նի ա­ռա­ջին վէ­պին՝ Կեղծ հան­ճար­նե­րուն են­թաշ­խար­հը կը պար­զէր։ Տի­րան Չրա­քե­ա­նի՝ Ներ­աշ­խար­հի հե­ղի­նա­կին հետ տա­րօ­րի­նակ յա­րա­բե­րու­թիւ­նը խնդ­րոյ ա­ռար­կայ կը դարձ­նէր։ Իր նկա­րիչ ա­մու­սի­նին հետ հո­գե­բա­նա­կան կա­պին մա­սին մեր գիտ­ցա­ծը կը բար­դաց­նէր։ Ներ­աշ­խար­հէն ե­տք Չրա­քե­ա­նի հա­կազ­դե­ցու­թիւն­նե­րը, ու մաս­նա­ւո­րա­բար ա­նոր «­Ներ­աշ­խար­հը հե­ղի­նա­կէն դի­տո­ւած» հըռ­չա­կա­ւոր ի­նք­նա­պաշտ­պա­նու­թիւ­նը ա­ւե­լի հասկ­նա­լի կը դարձ­նէր։ Մր­ցակ­ցու­թիւ­նը փի­լի­սո­փա­յա­կան զար­գա­ցում­նե­րու ա­ռի­թը կ՚ըն­ծայէր։ Ու Զա­պէլ Ե­սայե­ա­նի ա­ւե­լի ծա­նօթ գրո­ւածք­նե­րուն մէջ՝ ե­՛ւ ա­մուս­նա­կան մր­ցակ­ցու­թե­ան, ե­՛ւ նկար­չա­կան ար­ո­ւես­տին ըն­ձեռ­ւած նշա­նա­կու­թիւ­նը նոր լոյ­սի տակ կը բե­րէր։ Այս բո­լո­րը ի հար­կէ բա­ցա­յայ­տել պէտք էր մէկ առ մէկ։ Ա­մէն ի­նչ ծայ­րէն կար­դա­լու ստի­պո­ղու­թիւն մը կար։ Ու ար­դէն ի­սկ, հեռ­ո­ւէն, ան­նշ­մա­րե­լի, «պատ­կեր»ի հար­ցով զբա­ղե­լու հրա­մա­յա­կա­նը նշ­մա­րե­լի է­ր։ Ե­սա­­յե­ա­նի մա­սին աշ­խա­տա­սի­րու­թիւն մը հրա­տա­րա­կած է­ի ար­դէն իսկ, Writers of Disasterի շար­քը բա­ցող հա­տո­րին մէջ [17]։ Հոն՝ հե­տա­­­քրք­րու­թիւնս կ՚եր­թար դէ­պի ու­րիշ Զա­պէլ Ե­սա­յե­ան մը, դէ­պի

գր­քին հե­ղի­նա­կը, դէ­պի իր վկա­յա­գրա­կան ար­տա­դրու­թիւ­նը։ Հոն՝ «­պատ­կեր»ի մա­սին խօսք չկար։ Բայց քա­նի որ այդ աշ­խա­տան­քին ան­գլե­րէն յե­ղու­մը ծա­նօթ էր Պոլ­սոյ թուրք մտա­ւո­րա­կան­նե­րուն, ո­րոնց հե­տա­քրք­րու­թիւ­նը շար­ժած էր Զա­պէլ Ե­սա­յե­ան որ­պէս կին, որ­պէս վի­պա­գիր ու որ­պէս վկա­յա­գիր, 2009ին եւ ատ­կէ ե­տք զա­նա­զան ա­ռիթ­ներ բա­ցո­ւե­ցան նո­րէն իր գոր­ծին ան­դրա­դառ­նա­լու։ Յա­ջորդ տա­րին Ստամ­բու­լի մէջ իմ յա­ռա­ջա­բա­նովս լոյս տե­սաւ Ա­ւե­րակ­նե­րուն մէ­ջը հա­յե­րէն լեզ­ւով («Ա­րաս» հրա­տա­րակ­չա­տան մօտ), ճոխ յա­ւել­ո­ւա­ծով մը, որ կը պա­րու­նա­կէր ի մի­ջի այ­լոց 1911ի քիչ ծա­նօթ յօդ­ո­ւած­նե­րը։ Հա­րիւր տա­րի­է ի վեր ա­ռա­ջին ան­գամն էր որ Ե­սայե­ա­նի այդ ցն­ցիչ վկա­յագ­րու­թիւ­նը լոյս աշ­խարհ կու գար եր­բեմ­նի Պոլ­սոյ, այ­սօ­ր­ւան Ստամ­բու­լի մէջ։ Նոյ­նը լոյս տե­սաւ վեր­ջա­պէս թր­քե­րէ­նով 2014ին (Գա­յուշ Չա­լըք­մա­նի թարգ­մա­նու­թե­ամբ), ու Ե­սա­յե­ա­նի խօս­քը մէկ դար ու­շա­ցու­մով մատ­չե­լի դար­ձաւ թր­քա­լե­զու հա­սա­րա­կու­թե­ան [18]։ Բայց այդ ու­շա­ցու­մը ը­ստ է­ու­թե­ան մաս կը կազ­մէր «վ­կա­յու­թիւն» կո­չո­ւա­ծին, ըլ­լա­լով ա­նոր կա­ռոյ­ցին գլ­խա­ւոր բա­ղադրի­չը։ Այդ կա­ռոյ­ցին հե­տա­պն­դումն էր ի մի­ջի այ­լոց, որ զիս գոր­ծի կը մղէր ար­դէն ի­սկ Պատ­կեր, պա­տում, պատ­մու­թիւն ձեռ­նար­կիս ա­ռա­ջին հա­տո­րին մէջ զե­տեղ­ո­ւած ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րը գրե­լու ա­տեն։ Բնա­կան է՝ տար­բեր մօ­տե­ցու­մով։ Այդ կա­ռոյ­ցի պար­զա­բա­նու­մին ե­տին ծո­ւա­րած կը սպա­սէր մտա­ծու­մը «ճշ­մար­տա­զերծ ո­ճի­ր»ին մա­սին։ Այն­պէս որ նա­խորդ հա­տո­րին մէջ պա­րու­նա­կո­ւած աշ­խա­տա­սի­րու­թիւն­նե­րը եւ ներ­կայ հա­տո­րին­նե­րը կ՚ար­ձա­գան­գեն ի­րա­րու, լե­զու­նե­րու բա­ժա­նու­մին մէկ ափէն միւ­սը։ «Ճշ­մա­րտա­զերծ ո­ճիր»ին ի­՛նչ ըլ­լա­լը եւ ին­չո՛ւ ըլ­լա­լը փոր­ձե­ցի բա­ցատ­րել հոն Ժակ Դե­րի­դայի հետ­քե­րուն վրայ, Մո­րիս Բլան­շոյի վէ­պերն ու վի­պում­նե­րը կար­դա­լով։ Նոյն վեր­լու­ծում­­նե­րը հոս չեն կրկ­նո­ւած, բայց լռե­լե­այն կը զգաց­նեն ի­րենց ներ­կա­յու­թիւ­նը։ Ի­սկ ո­ւղ­ղա­կի «վ­կա­յու­թե­ան» կա­ռոյ­ցին նո­ւիր­ո­ւած են Զա­պէլ Ե­սա­յե­ա­նի ձեռ­քով 1916ի վեր­ջին ա­միս­նե­րուն եւ 1917ի սկիզ­բը գրի առնուած «­Ժո­ղո­վուր­դի մը հո­գե­վար­քը» վկա­յա­գրու­թեան շուրջ այս­տեղ ներ­կա­յաց­ո­ւած մտո­րում­նե­րը։ Այս­քան առ այժմ՝ Զա­պէլ Ե­սա­յե­ա­նի մա­սին։

Նոյն շր­ջա­նին՝ 2010ի ա­մա­ռը գրո­ւե­ցաւ հոս ամ­փո­փո­ւած աշ­խա­տա­սի­րու­թիւ­նը Գրի­­­գոր Պըլ­տե­ա­նի վի­պում­նե­րուն մա­սին։ 1997էն ի վեր՝ Պըլ­տե­ա­նի վի­պում­նե­րը վե­­­րի­վայ­րող յայտ­նու­թիւն մը հանդի­սա­ցան ա­մէն ի­մաս­տով. ի­րենց պա­րու­նա­կու­թե­ամբ, ի­րենց ար­դի­ա­կա­նու­թե­ամբ, ի­րենց են­թադ­րած ու ցու­ցա­բե­րած փոր­ձա­ռու­թե­ամբ։ Չա­փո­ւիլ պէտք էր ա­նոնց հետ։ Մտ­նել պէտք էր ա­նոնց բա­ւի­ղին մէջ։ Ըմ­բռ­նել պէտք էր ա­նոնց մէջ ու ա­նոնց­մով կա­տա­ր­ւա­ծը։ Վկա­յու­թե­ան եւ վէ­պին մի­ջեւ կը դե­գե­րէ­ին։ Ո­՛չ մէկն է­ին, ո­՛չ ալ միւ­սը։ Նոր ցա­մա­քա­մաս մը կը բա­ցո­ւէր այդ­տեղ, ո­րուն պէտք է մօ­տե­նայինք նո­րա­տե­սակ ար­գո­նա­ւորդ­նե­րու պէս։ Պըլ­տե­ա­նին հա­մար ալ, վս­տահ եմ, յայտ­նու­թիւն մըն էր այդ նոր ցա­մա­քա­մա­սը, նոր այ­ցե­լո­ւած ո­րով­հե­տեւ նոր ստեղ­ծո­ւած։ Դէ­պի այդ ա­նյայտ ա­փե­րը դի­մող իր վի­պա­կան այ­ցե­լու­թիւ­նը կրկ­նել պէտք էր ու­րիշ տե­սա­կի այ­ցե­լու­թե­ամբ մը, քն­նա­կան, քն­նա­դա­տա­կան։ Կրկ­նել պէտք էր, գի­տակ­ցե­լով ա­նոնց պատ­մա­կան նշա­նա­կու­թե­ան, կ՚ու­զեմ ը­սել՝ վէ­պին, վի­պու­մին եւ վկա­յու­թե­ան շուրջ ար­դի­ա­կան զար­գա­ցում­­նե­րուն։ Այդ վի­պու­մին կե­դրո­նը սա­կայն բազ­մած էր ան­գամ մը ե­ւս պատ­կե­րի հարց մը։ Պըլ­տե­ա­նի վի­պա­կան ար­տա­դրու­թեան մէջ, ծայ­րէ ծայր, կայ պատ­կե­րի ներ­կա­յու­թիւն մը, պատ­կե­րի մտա­հո­գու­թիւն մը, որ նոյն­պէս ե­րե­ւան բե­րել ու հասկ­նալ պէտք է­ր։ Ու ե­թէ Պատ­կեր, պա­տում, պատ­մու­թիւնի ա­ռա­ջին հա­տո­րի յա­ռա­ջա­բա­նիս մէջ կը խօ­սէ­ի «­պատ­կեր»ին եւ «­վե­րապ­րող»ին մի­ջեւ հա­ղոր­դակ­ցու­թիւ­նը ստեղ­ծող ա­ղօտ, չբա­ցա­յայ­տո­ւած ճամ­բա­նե­րուն վրայ քա­լե­լու ան­հրա­ժեշ­տու­թե­ան մա­սին, նոյն ան­հրա­ժեշ­տու­թիւ­նը ա­՛լ ա­ւե­լի զգա­լի է ներ­կայ պա­րա­գային։ Ան­շուշտ «­պատ­կեր»ի մտա­ծո­ղու­թիւ­նը հոս ամ­բող­ջո­վին կը տար­բե­րի Զա­պէլ Ե­սայե­ա­նի մօտ ե­րեւ­ցած պատ­կե­րի մտա­հո­գու­թե­նէն, բայց նոյն շարժըն­թաց­ին վեր­ջին հանգ­րո­ւա­նը կը ներ­կա­յաց­նէ ան­։ Ու մեր կող­մէ՝ վե­րապ­րո­ղի «ե­րե­ւու­թա­բա­նու­թիւն» մը զար­գաց­նե­լու նո­րե­րե­ւոյթ ստի­պո­ղու­թիւնն է մղիչ ու­ժը։­

Այն վայր­կե­ա­նին սա­կայն ե­րբ այդ­պի­սի ստի­պո­ղու­թիւն մը կ՚արձա­նագ­րո­ւէր է­ջին վրայ, պէտք է վե­րա­դառ­նայի ա­ւե­լի հին, տա­րիներ ա­ռաջ խօ­սո­ւած ու մա­մու­լին մէջ լոյս տե­սած աշ­խա­տա­սի­րու­թիւն­նե­րու, այս ան­գամ՝ փա­րի­զե­ան «­Մենք» հան­դէ­սին շուրջ հա­ւա­քո­ւած տղոց վի­պա­կան ար­տադ­րու­թե­ան մա­սին։ Այս­պէս է որ կազ­մո­ւե­ցաւ սոյն հա­տո­րին եր­րորդ բա­ժի­նը, Շա­հան Շահ­նու­րի եւ Զա­րեհ Որ­բու­նի­ի վէ­պե­րուն շուրջ վեր­լու­ծում­նե­րէ բաղ­կա­ցած։ Ի­նչ որ կը պա­հան­ջէր նո­րա­նոր բա­ցատ­րու­թիւն­ներ Սփիւռ­քի մտային կե­ան­քին վրայ իր խո­րունկ դրոշ­մը ձգած այդ սե­րուն­դին մա­սին։ Շահ­նու­րի եւ Որ­բու­նի­ի վէ­պե­րուն մէջ պատ­կե­րի ը­նդ­հա­նուր ե­րե­ւոյ­թը, լու­սա­նկար­չա­կան նկա­րի հետ կա­պակ­ցու­թե­ամբ, զան­գո­ւա­ծային ձե­ւով մուտք կը գոր­ծէր, մտա­սե­ւե­ռու­մի վե­րա­ծո­ւե­լու աս­տի­ճան։ Ի­րե՞նց մտա­սե­ւե­ռումն էր ար­դե­օք, թէ ի՛մս։ Ի­նչ որ կաս­կած չի վերց­ներ՝ այն է, որ ի­՛մս ե­ղած էր տա­րի­նե­րով։ Այդ եր­րորդ բաժ­նին մէջ դրո­ւած եր­կու ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րը, մէ­կը՝ Շահ­նու­րին, միւ­սը՝ Որ­բու­նի­ին նո­ւիր­ո­ւած, հո­գե­վեր­լու­ծա­կան զգա­լի դրոշմ մը կը կրեն, որ այ­սօր իմ աչ­քիս ա­ւե­լի բա­ցա­յայտ է քան այն օ­րե­րուն ե­րբ կը գրո­ւէ­ին, քսան եւ երե­սուն տա­րի ա­ռաջ։ Նիւթն է ա­պա­հո­վա­բար որ կը պա­հան­ջէր այդ մօ­տե­ցու­մը։ Բայց այն ա­տեն, ի­նչ­պէս իմ սերն­դա­կից­նե­րէս շա­տե­րը, Ֆրէ­օյ­դի եւ մա­նա­ւանդ Ժակ Լա­կա­նի ըն­թեր­ցող է­ի։ Դժո­ւար է բա­ցա­տրել Լա­կա­նի ազ­դե­ցու­թիւ­նը Ֆրան­սայի մտա­ւո­րա­կան կեան­­քէն ներս ե­օ­թա­նա­սու­նա­կան թո­ւա­կան­նե­րուն, այն տա­րի­նե­րուն ե­րբ ես փի­լի­սո­փա­յու­թե­ան ու­սա­նող է­ի։ Լա­կան իր սե­մի­նա­րային աշ­խա­տան­քով ֆրէ­օյ­դե­ան գրո­ւածք­­նե­րուն լման վե­րըն­թեր­ցում մը կ՚ա­ռա­ջար­կէր, ձե­ւով մը՝ զա­նոնք կը վեր­ստեղ­ծէր իր հաշ­ո­ւոյն, իր ստո­րո­գու­թիւն­նե­րով, փի­լի­սո­փա­յա­կան իր ձգ­տում­ներն ալ ներ­մու­ծե­լով իր ա­ռա­ջար­կած մօ­տե­ցման մէջ։ Կա­տա­րե­լա­պէս յափշ­տա­կիչ էր, նոյն­իսկ ե­թէ յա­ճախ խնդ­րա­կան է­ին յ­ղա­ցա­կան իր ստեղ­ծում­նե­րը։ Եւ մտա­ւո­րա­կան­նե­րուն վրայ իր գոր­ծած ազ­դե­ցու­թիւ­նը՝ ա­՛լ ա­ւե­լի խնդ­րա­կան։ Բայց իր­մէ առաջ՝ փի­լի­սո­փա­յա­կան (այս­ինքն պար­զա­պէս՝ քն­նա­կան) ըն­թեր­ցու­մի չէ­ին ար­ժա­նա­ցած ֆրէ­օյ­դե­ան գրու­թիւն­նե­րը։ Լա­կա­ն­եան հո­գե­վեր­լու­ծու­մը նոր ի­մաստ մը կու տար կար­դա­լու ա­րար­քին, զայն նոր մա­կար­դա­կի մը կը բար­ձրա­ցնէր, հե­ռու՝ դա­րա­կէ­սին Ֆրան­­սայի մէջ ծա­նօթ «­կի­րա­ռա­կան հո­գե­վեր­լու­ծում»ի մի­ամ­տու­թիւն­նե­րէն, ո­րոնք կեն­սա­գրա­կան գրա­քն­նա­դա­տու­թեան մէկ ու­րիշ տե­սակն է­ին։ Եւ ան­շուշտ «­պատ­կեր»ի խնդ­րա­կա­նու­թիւ­նը կեդ­րո­նա­կան տեղ կը գրա­ւէր Լա­կա­նի մտա­ծո­ղու­թե­ան մէջ [19]։ Այս­քա­նը հա­ւա­նա­բար բա­ւա­կան է, բա­ցատ­րե­լու հա­մար եր­րորդ բաժ­նի այդ եր­կու աշ­խա­տա­սի­րու­թիւն­նե­րուն մէջ տի­րող շեշ­տը, որ ըլ­լա­լով հո­գե­վեր­լու­ծա­կան՝ հո­գե­բա­նա­կան չէ՛ ան­շուշտ, ու կը զբա­ղի գրո­ւած­քով, գրո­ւած­քի դաշ­տին մէջ տա­րո­ւած աշ­խա­տան­քով։­

Ու նոյն այդ հո­գե­վեր­լու­ծա­կան շեշ­տը կը բա­ցատ­րէ, թէ ին­չո՛ւ ուզե­ցի Որ­բու­նի­ի վէ­պե­րուն նո­ւի­րո­ւած եր­կու նոր ու­սում­նա­սի­րու­թիւնները ա­ռանձ­նաց­նել չոր­րորդ բա­ժի­նի մը մէջ։ Ա­սոնք ժա­մա­նա­կագ­րա­կան կար­գով վեր­ջին գրած­ներս են, ու հոն կար­ծեմ՝ մտա­հո­գու­թիւ­նը շատ տար­բեր է։ «Վ­կա­յու­թիւն» կո­չո­ւա­ծին ը­նդ­հա­նուր խնդ­րա­կա­նաց­ման ժա­ռան­գոր­դը կ՚ըլ­լամ, Որ­բու­նի­ի Թեկ­նա­ծուն վեր­լու­ծե­լով, կամ հոն՝ բա­րե­կա­մու­թե­ան բնա­նիւ­թին ան­դրա­դառ­նա­լով, կամ վե­րապ­րո­ղի կեր­պա­րին վի­­պա­կան ար­ձա­նա­գրու­թե­ան հե­տե­ւե­լով։ Պէտք է խոս­տո­վա­նիլ, որ Պատ­կեր, պա­տում, պատ­­մու­թիւն ձեռ­նար­կիս ա­ռա­ջին հա­տո­րը բա­րե­կա­մու­թիւն կո­չո­ւա­ծի հա­մաս­տե­ղու­թե­ան կը պատ­­կա­նէր, եւ ու­րեմն Թեկ­նա­ծուն վեր­լու­ծող այս նոր ըն­թեր­ցումս ալ, պատ­կա­նե­լով հան­դերձ տար­բեր հա­մաս­տե­ղու­թե­ան մը (մր­ցակ­ցու­թիւն­նե­րու աւե­լի քան բա­րե­կա­մու­թե­ան) հոն ըս­ո­ւած­նե­րուն կ՚ար­ձա­գան­գէ ու նոր կա­մուրջ մը կը նե­տէ ա­փե­րուն մի­ջեւ։ Եր­կու ֆրան­սա­ցի գրող­նե­րուն՝ Ժորժ Բա­տայ­լի եւ Մո­րիս Բլան­շոյի մի­ջեւ բա­րե­կա­մու­թեան յ­ղո­ւե­լով է ի մի­ջի այ­լոց, որ Ժակ Դե­րի­դա կր­նար ը­սել, թէ բա­րե­կա­մը բա­րե­կա­մին իր մահն է որ կը նո­ւի­րէ, իր կեն­դա­նու­թե­անն ի­սկ։ Ու ե­թէ յա­ջո­ղի իր բա­րե­կա­մու­թիւ­նը ար­տա­յայ­տել, կ՚ը­նէ այդ ու­րեմն ար­դէն ի­սկ որ­պէս վեր­ապ­­րող։ Վեր­ապ­րո­ղի ե­րե­ւու­թա­բա­նու­թիւ­նը կը սկ­սէր այդ­տեղ։ Կը հաս­կցո­ւի նա­եւ այս ձե­ւով թէ ին­չո՛ւ քա­ռորդ դար ա­ռաջ, ե­րբ Որ­բու­նի­ի մա­սին եր­րորդ բաժ­նին մէջ զե­տե­ղո­ւած «­Ժա­մա­նակ եւ հայ­րու­թիւն» ը­նդ­հա­նուր ու­սում­նա­սի­րու­թիւ­նը կը գրէ­ի, մէկ քով ձգած է­ի 1967ի վէ­պը՝ Թեկ­նա­ծուն։ Ո­՛չ մէկ գա­ղա­փար ու­նէ­ի այն ա­տեն վեր­ապ­րո­ղի ու­րո­ւա­կա­նային կա­ռոյ­ցը պար­զե­լու ան­հրա­ժեշ­տու­թե­ան մա­սին։ Նոր գրո­ւած ու­սում­նա­սի­րու­թիւ­նը այդ վէ­պին ը­նդ­մէ­ջէն կը փոր­ձէ ան­գամ մը ե­ւս վեր­ապ­րո­ղի կեր­պա­րը վե­րա­կա­ռու­ցել յ­ղա­ցա­կան իմաս­տով, այ­սինքն՝ վի­պա­կան մտա­­­ծու­մէն քա­ղե­լով փոր­ձա­ռու­թե­նէն ան­դին գտ­նո­ւա­­­ծը ու փո­խա­դրե­լով զայն վեր­լու­ծա­կան լեզ­ո­ւի մը մէջ։ Այդ «­փոր­ձա­ռու­թե­նէն ան­դին» գտ­նո­ւող ո­լոր­տը հրամ­ցնե­լով, այդ փո­խա­դրու­թիւ­նը կա­րե­լի (ու ան­հրա­ժեշտ) դարձ­նե­լով, մր­ցակ­ցու­թիւն­նե­րու դաշ­տէն դուրս ոս­տում մը կա­տա­րե­լով՝ Թեկ­նա­ծուն կը մնայ իմ աչ­քիս Ի. դա­րու հա­յե­րէն լեզ­ո­ւով գրո­ւած ա­մե­նէն շքեղ վէ­պե­րէն մէ­կը։ Ի­սկ վեր­ջա­ւո­րու­թե­ան Որ­բու­նի­ի Ա­սֆ­ա­լթը վէ­պին նուի­րո­ւած նոր աշ­խա­տան­քի մը ը­նդ­մէ­ջէն կու գայ թարգ­մա­նու­թե­ան եւ թարգ­մա­նե­լի­ու­թե­ան վե­րա­բե­րե­ալ ան­դրա­դարձ մը, որ կը ցու­ցա­բե­րէ «օ­տա­րու­թե­ան մէջ կոր­սո­ւած լե­զու»ով թարգ­մա­նե­լու իմաստն ու ան­հրա­ժեշ­տու­թիւ­նը, նոյն այդ «­կո­րուս­տ»ին ի­րո­ղու­թիւնն ու է­ու­թիւ­նը բա­ցա­յայ­տե­լու նպա­տա­կով։
 

­հան­դի­պա­կաց ա­փէն­

Այս բո­լո­րը ե­րբ քով քո­վի դրո­ւած են, ան­սպա­սե­լի պատ­կեր մը կը պար­զեն սա­կայն։ Ա­մէն մէ­կը ա­ռան­ձին ու բո­լո­րը մի­աս­նա­բար՝ Սփիւռ­քէն է որ կը խօ­սին, հի­նէն ու նո­րէն, Պէյ­րու­թէն ու Փա­րի­զէն, Մի­ջին Ա­րե­ւել­քէն ու ծայ­րա­գոյն Ա­րեւ­մուտ­քէն։ Սփիւռ­քէն կու գան ու Սփիւռ­քին կ՚անդ­րա­դառ­նան։ Այդ պատ­ճա­ռով ի­սկ՝ ո­րո­շե­ցի սկիզ­բը որ­պէս «­Մուտք» զե­տե­ղել Յա­կոբ Օ­շա­կա­նի «Վ­կա­յու­թիւն մը» կոչո­ւած ծա­նօթ կտո­րին վե­րա­բե­րող աշ­խա­տանք մը։ 1998ին Կո­լում­բի­ա հա­մալ­սա­րա­նի պա­տե­րէն ներս Օ­շա­կա­նի շուրջ գի­տա­ժո­ղով մը կազ­մա­կեր­պած է­ի, ու այդ առ­թիւ նաեւ մա­մու­լին մէջ Օ­շա­կա­նի գրա­կան ու պատ­մա­կան կեր­պա­րին ան­դրա­դար­ձող յօ­դո­ւած­ներ տպած։ Որ­պէս «­Մուտք» հոս հրամ­ցո­ւա­ծը ա­նոնց­մէ մէկն է։ Կը վկայէ վկա­յու­թե­ան մը մա­սին։ Օ­շա­կա­նի 1946ին գըր­ւած «Վ­կա­յու­թիւն մը» կտո­րը ի հար­կէ ամ­բող­ջու­թե­ամբ Սփիւռ­քով զբա­ղած է, Սփիւռ­քի ի­րա­կա­նու­թե­ամբ ու գա­ղա­փա­րով, ա­նոր ապ­րում­նե­րով, ա­նոր մէջ տի­րող ա­տե­լու­թիւն­նե­րով ու (կր­կին) մըր­ցակ­ցու­թիւն­նե­րով [20]։ Յիս­նա­մե­ա­կի մը ա­ռի­թով ու Օ­շա­կա­նի կեր­պա­րին ը­նդ­մէ­ջէն, ձեւ մըն էր ին­ծի հա­մար յի­սուն տա­րի ե­տք ան­գամ մը ե­ւս Սփիւռ­քին ան­դրա­դառ­նա­լու ու ան­գամ մը ե­ւս Սփիւռ­քին խօ­սե­լու։ Ա­ռանց պատ­րան­քի։ Չէ­ի հա­ւա­տար որ հնա­րա­ւոր է Սփիւռ­քին խօ­սի­լը ո­ւղ­ղա­կի։ Օ­շա­կան ին­քը ո­ւղ­ղա­կի կը խօ­սէր, յու­սա­լով որ ան­կէ ան­դին՝ իր խօս­քը ձե­ւով մըն ալ պի­տի հաս­նէր մին­չեւ հա­յաս­տա­նե­ան ա­փե­րը։ Պատ­րանք պի­տի ըլ­լար ի հար­կէ հա­ւա­տալ որ հնա­րա­ւոր էր այ­սօր (կամ եր­բե­ւի­ցէ) Սփիւռ­քին խօ­սի­լը, որ մէ­կը կար այդ­տեղ, այս կող­մը, որ պի­տի լսէր այդ ձե­ւով ար­տա­բե­րո­ւա­ծը։ Բայց եւ այն­պէս խօս­քիս ե­ղա­նա­կը ա՛յդ էր, ու­ղերձ մըն էր ա­նոր ո­ւղ­ղո­ւած, բար­կու­թե­ամբ ու դառ­նու­թե­ամբ լե­ցուն վս­տա­հա­բար։ Ա­հա՛ ին­չու նա­խա­բա­նիս այս ե­րկ­րորդ բա­ժի­նը սկ­սաւ խառն զգա­ցու­մի մը ար­տա­յայ­տու­թե­ամբ։ Կը հա­ւա­քեմ այ­սօր բո­լոր այս գրու­թիւն­նե­րը, կը հա­ւա­քեմ Սփիւռ­քը։ Կը հա­ւա­քեմ հա­յաս­տա­նե­ան ա­փին վրայ։ Խօս­քիս ե­ղա­նա­կը չեմ փո­խած։ Բայց կը ցու­ցադ­րեմ զայն։ Կը ցու­ցա­դրեմ ո­ւղ­ղո­ւի­լը, ի­՛մ ո­ւղ­ղո­ւիլս, իմ ու­ղերձս։ Կը ցու­ցադ­րեմ զայն որ­պէս ան­կա­րե­լի։ Կը ցու­ցադ­րեմ օ­տա­րու­թե­ան փորձ­ըն­կա­լու­մը։ Պար­տո­ւիլ մը կայ այս­տեղ։ Բայց պար­տո­ւիլ պէտք էր հա­ւա­նա­բար ամ­փո­փո­ւե­լու հա­մար։ Կը թարգ­մա­նեմ։ Այ­սինքն կը փո­խադ­րեմ փոր­ձա­ռու­թիւն մը, նոյն լե­զո­ւով, բայց հան­դի­պա­կաց ա­փին վրայ։ (Այս ձե­ւով՝ կ՚ար­ձա­գան­գեմ Յա­կոբ Օ­շա­կա­նին, կը սր­բագ­րեմ զին­քը։ Փա­րի­զի գրող­նե­րուն ա­ռի­թը կու տամ ի­րեն հետ ե­րկ­խօ­սու­թիւն մը սկ­սե­լու։) Նոյն տե­սա­կի փո­խա­դրու­թե­ան մը ու­զե­ցի ան­դրա­դառ­նալ հոս հրամ­ցո­ւած վեր­ջին փոր­ձա­գրու­թե­ան մէջ, որ Որ­բու­նի­ի Աս­ֆալ­թը վէ­պէն կը մեկ­նի, կ՚անց­նի Վալ­տեր Բե­նի­ա­մի­նի թարգ­մա­նե­լի­ու­թե­նէն ու Բոռ­խէ­սին հնա­րած նոյն լե­զո­ւով թարգ­մա­նու­թե­նէն, բա­ցատ­րե­լու հա­մար կար­ծեմ այս ա­փէն խօ­­սե­լու բայց հան­դի­պա­կաց ա­փէն լսո­ւե­լու գոր­ծո­ղու­թե­ան լման բար­դու­թիւ­նը։

Խառն զգա­ցումս ե­րկ­րորդ պատ­ճառ մըն ալ ու­նի սա­կայն։ Հոս հրամ­ցո­ւած փոր­ձա­գրու­թիւն­նե­րը ա­ռանց բա­ցա­ռու­թե­ան՝ ըն­թեր­ցում­ներ կ՚ա­ռա­ջար­կեն, գրա­կան եւ վկա­­­յագ­րա­կան կտոր­նե­րու շուրջ բե­մադ­րու­թիւն մը կը ստեղ­ծեն, կը վեր­լու­ծեն, կը պար­զա­բա­նեն։ Մտա­ծո­ղու­թիւ­նը հիմ­նո­ւած է գրո­ւած­քին վրայ։ Բայց հոս ըն­թեր­ցո­ւած, վեր­լու­ծո­ւած ու պար­զա­բա­նո­ւած գրո­ւածք­նե­րուն մեծ մա­սը ան­մատ­չե­լի է հան­դի­պա­կաց ա­փին վրայ։ Օ­շա­կա­նի «Վ­կա­յու­թիւն»ը, Զա­պէլ Ե­սայե­ա­նի վէ­պերն եւ վկա­յա­գրա­կան աշ­խա­տանք­նե­րը, ու մա­նա­ւանդ Որ­բու­նի­ի վի­պա­շար­քը ամ­բող­ջու­թե­ամբ բա­ցա­կայ են հրա­պա­րա­կէն, ա՛յս թէ ա՛յն ա­փին վրայ։ Այս բա­ցա­կա­յու­թիւ­նը պա­տա­հա­կան չէ։ Կը մատ­նէ ու կը բա­ցա­յայ­տէ այդ գրե­թէ ան­սր­բագ­րե­լի ճեղ­քը որ բա­ցո­ւած է նոյն լե­զո­ւին եր­կու ա­փե­րուն մի­ջեւ։ Սփիւռքն է նախ եւ ա­ռաջ որ ան­տար­բեր գտ­նո­ւած է իր ի­սկ ար­ժէք­նե­րուն նկատ­մամբ։ Չէ գիտ­ցած եւ խոր­քին մէջ չէ ու­զած պատ­րաս­տել աշ­խար­հին հետ քայլ պա­հել գիտ­ցող հա­յա­լե­զու մտա­ւո­րա­կա­նու­թիւն մը։ Իր խո­րա­գոյն վի­պա­գիր­նե­րէն ու մտա­ծող­նե­րէն մէ­կը, յա­նուն Որ­բու­նի­ի, եր­բեք չէ կար­դա­ցո­ւած ու իր գոր­ծե­րը այ­սօր լի­ո­վին ան­գտա­նե­լի ե­ն։ Գոր­ծե­րը կը տպո­ւին, հարց մը չէ։ Բայց թարգ­մա­նել պէտք է Սփիւռ­քին հա­մար, նոյն լե­զո­ւով թարգ­մա­նել պէտք է, ի­նչ որ ա­ռանց թարգ­մա­նու­թե­ան պի­տի չլ­սէ ան եր­բեք ի­նքն իր մա­սին։ Թե­րեւս լսէ հան­դի­պա­կաց ա­փէն։

Ա­հա՛ ին­չու հոս վեր­ջա­ւո­րու­թե­ան, Յա­ւե­լո­ւա­ծի ձե­ւով հրամ­ցո­ւած, ըն­թեր­ցո­ղը պի­տի գտ­նէ Որ­բու­նի­ի Սո­վո­րա­կան օր մը վէ­պէն ար­տագ­րո­ւած ա՛յն է­ջե­րը, ո­րոնք կը վե­րա­բե­րին հայ­րա­կան նայուած­քին հա­սած ա­ւե­րի ու ա­ղէ­տի սր­բագ­րու­թե­ան։ Քա­նի որ Որ­բու­նի­ին գոր­ծե­րը բա­ցա­կայ են հրա­պա­րա­կէն, այս ձե­ւով ըն­թեր­ցո­ղը գո­նէ իր աչ­քին առ­­ջեւ պի­տի ու­նե­նայ աչ­քին վէր­քը։ Իր նայո­ւած­քը ի­րեն պի­տի վե­րա­դառ­նայ, վի­րա­ւոր­ո­ւած։ Ու թե­րեւս ալ այս ձե­ւով ստի­պո­ւի հարց տալ, թէ ին­չո՛ւ Մո­րիս Բլան­շոյի «Օր-ցե­րեկ­ո­ւան խե­լա­գա­րու­թիւ­նը» վի­պա­կին մէջ՝ վե­րապ­րո­ղի կեր­պա­րին ծնունդ տո­ւող գրա­կան ար­­­կա­ծը աչ­քին հաս­նող, աչ­քե­րը ա­ւե­րող, ար­կած մըն է­ր։ Ատ­կէ սկ­սե­ալ՝ ան­սր­բագ­րե­լին դար­մա­նել եւ ո­ւր­եմն՝ թարգ­մա­նել պէտք է­ր։

________________________
[1] Տե՛ս Giorgio Agamben, Quel que resta de Auschwitz. L’archivio et il testimone, Bollati Borin­ghieri, 1998, որուն անգլերէն թարգմանութիւնն է՝ Remnants of Aufschwitz. The Witness and the Ar­chive, trans. Daniel Heller-Roazen, Zone Books, 1999։ Գիրքը կը պատկանի Homo Sacer ընդհանուր անունը կրող շարքի մը։ Շարքին ա­ռա­ջին ու գլխաւոր հատորն է՝ Homo Sacer: Il potere sovrano e la vita nuda (Einaudi, 1995), որուն անգլերէն թարգմանութիւնն է՝ Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life, trans. Daniel Heller-Roazen (Stanford Univ. Press, 1998)։

[2] Տե՛ս օրինակ Jean-François Lyotard, Le Différend, Փարիզ, 1983, եւ Jacques Derrida, Demeure, Maurice Blanchot, Galilée, 1998։ Տե՛ս նաեւ Դերիդայի վերջին աշ­խա­­տա­սի­րու­թիւններէն մէկը՝ «Poé­tique et politique du témoignage», L’Herne, 2005, որուն անգլերէն թարգմանութիւնը մատչելի է Re­venge of the Aesthetic հա­տորին մէջ (University of California Press, 2000)։

[3] Տե՛ս Մորիս Բլանշոյ, Վիպումներ, թարգմանութիւն եւ վերջաբան՝ Մարկ Նշան­եան, Ինքնա­գիր, Երեւան, 2013, էջ 123-124։ Կը յիշեցնեմ, որ հատորը կը պարու­նա­կէ նաեւ Մորիս Բլանշոյի 1948ի եւ 1958ի վէպերուն թարգմանութիւնը՝ Մա­հա­վճիռը եւ Վերջին մարդը։

[4] 1979ի յօդուածները եւ դասախօսութիւնները լոյս տեսան գիրքով 1986ին, տե՛ս Jacques Der­rida, Parages, Galilée, 1986, որուն մէջ կայ ի միջի այլոց՝ լայնածաւալ «Survivre» վերտառուածը (էջ 117-218)։ «Survivre»ը սկզբնապէս լոյս տեսած էր անգլերէն թարգմանութեամբ, «Living on» վերնա­գիրով Deconstruction and Criticism հաւաքական հատորին մէջ (Jacques Derrida, Geoffrey H. Hartman, J. Hillis Miller, Harold Bloom, Paul de Man, Decons­truction and Criticism, The Continuum Publishing Com­pany, London, New York, 1979)։ Տե՛ս նաեւ Պատկեր, պատում, պատմութիւն, հատոր 1, էջ 165 եւ 232։

[5] Տե՛ս Jacques Derrida, Mal d’archive. Une impression freudienne, Galilée, 1995, էջ 140։ Անգլե­րէն՝ Archive Fever: A Freudian Impression, trans. Eric Prenowitz (Univ. of Chicago Press, 1996), էջ 90։

[6] Այս մասին տե՛ս հոս Բ. բաժնի վերջաւորութեան տրուած տեղեկութիւնները եւ համապա­տաս­խան յղումները՝ մասնաւորաբար թիւ 25 ծանօթագրութեամբ։

[7] Ինչ որ կ՚ըսուի հոս պատկերին մասին որպէս նշխար փոխ առնուած է Նազիկ Արմենակեանի Վերապրածները գիրքին (4 Plus Documentary Photography Cener, Երեւան, 2015) համար գրած յա­ռա­ջաբանէս, «Պատկերը որպէս նշխար», «The image as a relic»։ Նազիկ Արմենակեանի լուսանկար­չա­կան աշխատանքն է, որ ինծի հասկցուց «նշխար»ին նշանակութիւնը վերապրողին հետ կապակ­ցու­թեամբ։

[8] Տե՛ս Յակոբ Օշական, «Վկայութիւն մը», տպուած Անդրանիկ Ծառուկեանի Թուղթ առ Երեւան գիրքին որպէս յառաջաբան, Հալէպ, 1946 (3րդ հրատարակութիւն), էջ 54։

[9] Դժբախ­տաբար այս տարի (2016ին) յետ դժնդակ հիւանդութեան մը՝ Նիրի Մելքոնեան մեզ­մէ առ յաւէտ բաժնուեցաւ։ Ասպարէզով արուես­տաբան, կոչումով՝ Սփիւռ­քի մէջ տեսողական ար­ուես­տ­ներու մասնագէտն էր ինքը։ Յափշտա­կու­թեամբ կը հե­տեւէր Սփիւռքի ար­ուես­տագէտներու գործե­րուն, անոնց մասին հաւաքած էր հան­գամանաւոր գի­տութիւն մը, ցու­ցա­հան­դէս­ներ ու գիտա­ժո­ղով­ներ կազմակերպած էր։ Իր գիտութիւնը արուեստագէտներու գործերուն մասին ծա­­նօ­­թու­թիւն չէր միայն։ Կը փնտռէր վերապրողին յատուկ արուեստի սահ­մանում մը, կը դեգերէր անոր սահման­նե­րուն վրայ։ Խուլ գիտակցութիւնն ունէր, որ Սփիւռքին յատուկ տեսողական արուեստ մը անտեսանե­լի­ութեան մատնող ու մատնուող արուեստ մը պիտի ըլլայ։ Ուր­կէ նաեւ՝ դժուա­րու­թիւն­ը իր ձեռ­նարկ­ները յաջող­ցնե­լու եւ իր տե­ղը որո­շե­լու։ Ո՞ր անցեալին ժառանգորդները կրնա­յինք ըլլալ մենք, եթէ ո՛չ կորստաբեր թաթառին, որ մեզ քանդեց հիմնայատակ։ Բայց լեզու մը պէտք է գտնէինք կորուստին հա­մար եւ տեսողական արուեստ մը ան­տեսանելիին համար։ Տե՛ս իր տպաւորիչ յօդուածը, «Undoing Denials: Mapping a Curatorial Terrain», 2015ի Վենետիկի Բիէնալին, որ տրա­մադրելի է առ­ցանց։ Նիրի Մելքոնեանի մասին հանգա­մա­նաւոր դամ­բա­նական գրութիւն մը ունի Արամ Ճիպիլեանը, տե՛ս hyperallergic.com կայքէջին վրայ, “Re­mem­bering Neery Melkonian, Champion of Diasporic Politics and Aesthetics” յօդուածը (7 Յուլիս 2016)։

[10] Ասոնց կարգին ամենէն կարեւորն է Eduardo Cadava, Words of Light. Theses on the Photo­graphy of History, Princeton University Press, 1997։ Տե՛ս նաեւ Sigrid Weigel, Walter Benjamin. Die Kreatur, das Heilige, die Bilder, Fischer Taschenbuch Verlag, 2008, որուն կայ անգլերէն թարգ­մա­նութիւնը, Walter Benjamin. Images, The Creaturely, and the Holy, trans. Chadwick Truscott Smith, Stan­ford University Press, 2013։ Թարգմանութեան վերնագիրին մէջ, «պատկերները» առաջին կար­գի փոխադրուեր են։

[11] Այդ առիթով անգլերէն լեզուով խօսած ելոյթս տրամադրելի է համացանցին վրայ։ Վեր­նա­գիր՝ «Which Archive for the Survivor?» (10 Մայիս 2016)։

[12] Անգլերէն՝ «Thus, this last curatorial act of Prof. Manissajian would be his first archival act»։ Նա­խադասութիւնը կը կարդամ ցուցահանդէսի, «Inscribing the Empty Fields: The Writing of the Disas­ter» վերնագիրը կրող թիւ 5 ցուցա­տախ­տա­կին վրայ։

[13] Այս հարցերուն շուրջ՝ ընթերցողը կը յղեմ նաեւ Ռեբեքա Կոմէյի ստուարածաւալ հատորին. Lost in the Archives, edited by Rebecca Comay, Alphabet City, Toronto, 2002։ Այս գիրքը լոյս տեսած է 2002ի Վե­նետիկի ճարտարապետութեան Բիէ­նա­լին առթիւ, որպէս Կանադայի տա­ղա­ւա­րին մէջ կազ­մակեր­պ­ուած Next Memory City անունով ցուցահանդէսին ընկերացող հա­տոր։ Գլխա­պտոյտ պատ­ճա­­ռող գիրք մըն է, որ «արխիւ»ի եւ տեսողական արուեստներու բոլոր հին ու նոր միջկա­պակ­­ցու­թիւն­նե­րը կը հետազօտէ ու կը հետախուզէ։

[14] Զապէլ Եսայեան, Աւերակներուն մէջ, Արաս հրատ., Ստամբուլ, 2010, էջ 45։ Պոլսոյ այս նոր հրատարակութեան ծննդեան պարագաները բացատրուած են քիչ ետք շարադրանքին մէջ։

[15] Անդ, էջ 63-64։

[16] Տե՛ս Զապէլ Եսայեան, Սկիւտարի վերջալոյսներ եւ այլ գրութիւններ (1895-1908), Սեւան Տէյիրմենճեանի խմբա­գրութեամբ, յառաջաբան՝ Գրիգոր Պըլտեան, հրա­տա­րակութիւն՝ Թրքա­հայ ու­սուց­չաց միութիւն, Ստամբուլ, 2009։

[17] Տե՛ս Marc Nichanian, Writers of Disaster, vol. 1, The National Revolution, Gomidas Institute, Լոնտոն, 2002։ Ֆրանսերէն տարբերակը՝ Entre l’art et le témoignage, vol. 1, La Révolution natio­nale, MétisPresse, Ժընեւ, 2006։

[18] Տե՛ս Zabel Yesayan, Yıkıntılar arasında, çeviren Kayus Çalıkman Gavrilof, Aras, Ստամբուլ, 2014։ Արաս հրատարակչատան մօտ տպուած այս երկու հատորնե­րուն մասին (հայերէնը եւ թրքե­րէնը), տե՛ս հոս՝ Ա. բաժնի երկրորդ գլուխին («Վկա­յա­գրութիւն եւ հեղինակութիւն») թիւ 3 ծանօ­թա­գրութիւ­նը։

[19] Տե՛ս ի միջի այլոց Jacques Lacan, Le Séminaire, Livre XI (1964), Les quatre concepts fonda­mentaux de la psychanalyse, Seuil, 1973, ու հոն մանաւանդ՝ երկրորդ բաժինը («Du regard comme objet petit a»), ուր Լական կը վերլուծէ Հանս Հոլբայնի «Դես­պանները»։ Տե՛ս նաեւ վարը՝ Գ. բաժնի թիւ 45 ծանօթագրութիւնը։

[20] Այս շքեղ գրուածքը անշուշտ կապ չունի, գոնէ առաջին ակնարկով, 1944ին գըր­ւած ու «Վկա­յութիւն» ենթախորագիրը կրող Համապատկերի Ժ. հատորին հետ, որուն խօսքը եղաւ աւելի վերը։ Տպուած է Ան­դրա­նիկ Ծառուկեանի Թուղթ առ Երեւան գիրքին երրորդ հրատարակութեան սկիզբը։ Տե՛ս «Մուտք»ի թիւ 8 եւ 13 ծանօ­թագրութիւնները։



 

 

|
 
թարմ նյութեր
Arian AMU
Eurasia Partner
| ակտուալ ա | ռեւիզոր | եւ | բադաբադա՞ | մառան |
Փրինթինֆո Fineco The World Bank ակտուալ արվեստ
<հայ գրքի կենտրոն> մշակութային միություն | հեռ. +374 10 541 285, e-mail:arteria@arteria.am