| ակտուալ ա | ռեւիզոր | եւ | բադաբադա՞ | մառան |
|մառան|
հրապարակված է 04.10.2016 | մարիամ կարապետյան
էսսե վերամբարձության մասին կամ ո՞ր հատիկից է պակասում ցորենը
Մի շատ ծանրաբեռնված վախ կա վերամբարձությունից, վախ, որի ոլորտում նույնիսկ սեփական գրական լեզուն եւ հատկապես նրա վերացական հարստությունները համարվող շերտերն են հայտնվում:


Տարածությունը թեթեւացվում է իմաստներից, որ խտրություն են դնում իմաստների միջեւ: Բայց ո՞ր հատիկից է դա նկատելի դառնում:

Այստեղ ես ուզում եմ արդի հայ պոեզիայի արժեքավորության չափանիշների մասին մտածել:
 

Պատկերացնենք մի ծանոթ իրավիճակ՝ հուզական, մտավոր ինչ-որ անորոշություն, որ չենք կարողանում բաղադրել, բայց տարբերակում ենք իբրեւ անորոշություն: Եվ երբ գալիս է դրա սոսկ գոյության գիտակցումը, դեպի լռություն է հոսում ասելու հնարավորությունը: Մտավոր մաքրասիրությունից: Ամեն բան մեկ տեղում հաշվի առնելու անհնարինությունից: Գումարվում է այն, որ գիտելիքի անհրաժեշտության տեղերն իմացող գիտելիքը չենք ունենում.սա՛ է ամենամեծ պակասությունը: Իսկ պոեզիայի վիճակն այստեղ շահեկան է. այստեղ ամեն ինչ մասնավորի մեջ է գեղեցիկ եւ ամբողջ:Գրականությունն օգնում է, որ թերասություննասելիք դառնա, չիմացությունը՝ տեղեկություն: Այսքան պակասովոր եւ այսքան լիարյուն.բառերի կապը՝ իբրեւ տեղեկություն, պակասավորությունն՝ իբրեւմիջոց:
 

Բայց միշտ չէ, որ այդպես է:


Մի շատ ծանրաբեռնված վախ կա վերամբարձությունից, վախ, որի ոլորտում նույնիսկ սեփական գրական լեզուն եւ հատկապես նրա վերացական հարստությունները համարվող շերտերն են հայտնվում: Ծանրաբեռնված, որովհետեւ իր դատարկած տեղերում այն այլ բովանդակություններ պիտի լցնի: Լեզուն նորից պետք է վերասահմանի իր բնականությունը, այս գրական լեզուն, որ դուրս է մղվում: Բայց ո՞րն է առաջնային. խոսքային գործարկումնե՞րը (պրակտիկաները), որ պետք է լուծեն այդ խնդիրը, թե՞ նորից սրբազանմայրենին պիտի հիշենք եւ (ազգային) արժեբանական դաշտ տեղափոխելով այն՝ իբրեւարտաքինհրամայական իջեցնենք: Իսկ միգուցե նախ մտածենք գրական լեզվի հնարավորության պայմանների՞ մասին:


Այստեղ բանաստեղծների լեզվի մասին եմ մտածելու:


Մի պայմանականության մասին կուզեի խոսել, որով առանձին տողեր հայտնվում են հենց այս եւ ոչ այլ բանաստեղծության մեջ, որով մի իմաստ սղվում է հանուն մի ուրիշի եւ այսպես շարունակ: Այդ պայմանականությունը, սակայն, խնդիր է, որը ես միայն առաջադրում եմ եւ լուծման ետեւից, որ փիլիսոփայական բնույթ կունենար, մինչեւ վերջ չեմ գնում: Փոխարենը ես այն իրացնում եմ տարբեր բանաստեղծությունների մեջ՝ նորանոր պատկերներով: Այս իրացումն էլ ինքն իրենով խնդիր է, բայց այլ համատեքստում, օրինակ՝ այն, թե ինչպես ստեղծագործության ներքին տագնապը, ինքնաքննությունը, տեսությունը կարող են հետք թողնել այդ մասնավոր խնդրի բովանդակության հետ ոչ մի անմիջական կապ չունեցող բանաստեղծությունների վրա: Սա մեր մտքերի կերպն է, որ մեզ տարբերում է ուրիշներից: Առանձին պատկերների կապը: Կարծում եմ՝ բանաստեղծությունն առավելապես հենց այստեղ է կատարվում: Առավելապես այստեղ եմ փնտրում բանաստեղծության ինքնատիպությունը եւ ուժը:


Այս մակարդակից սերող բառերի փոխադարձ համակրականությունը զանց է առնում դրանց ընկալման դժվարությունները: Դա մի բնական մղում է, երբ նմանը նմանին է ձգտում: Այստեղ կարեւորը կապի ընդգծվածությունը չէ, այլ կապը: Ավելին՝ ընդգծված ուժգնությունների ձգտումը կիտչային է, եւ յուրաքանչյուր ժամանակի համար կարելի է ուսումնասիրել առավել հարգի ու առավել տարածված ուժգնությունները: Վ. Ջալոյանն «Արտերիայում» զետեղված իր մի հոդվածում [1] Պ. Սեւակի պոեզիան է մեկնաբանում կիտչի տեսակետից: Հետաքրքիր կլինի այս տեսակետից ուսումնասիրել նաեւ ժամանակակից հայ պոեզիան: Այսօր պոետների նախասիրած ուժգնությունն առավել անմիջական տեսակետից կարծեք գործողությունների առատությունը, անսովորությունն ու անձնականությունն են: Սակայն այն վարկածը, որ սրանք կիտչային արտահայտչականության ձեւեր են, հարցի առիթ է դառնում՝ իսկ ո՞րն է այսօր նախընտրելի պոետական չափը: Ո՞րն է այն «չափավոր ակնարկը», որ ուժգնանում է կիտչում: Ուրեմն պետք է մտածել չափավոր գործողության, չափավոր անսովորության եւ չափավոր անձնականությա՞ն մասին, թե՞ ընդգծված ուժգնություններն անպայմանորեն իրենց չափավոր ձեւերի սաստկացումը չեն եւ կարող են հղվել միանգամայն այլ բանի: Այս մտահոգությունը նշանակում է նաեւ մտածել պոետական մեկնարկի մեջ անձնականի ու համընդհանուրի առաջնայնության, այդ երկուսի հարաբերության մասին: Ինչպես նշում է Թ. Էլիոթն իր «Ավանդույթն ու անհատի տաղանդը» հոդվածում, պոեզիայի արտասովորության թերություններից մեկը մարդկային նոր հույզեր արտահայտելու ձգտումն է. սխալ վայրում փնտրելով նորը՝ այն հայտնաբերում է արատավորը [2]:


Բանաստեղծության մեջ հոմանիշների շարքերը հնարավոր են որպես վերամբարձ համարվող բառեր եւ պատկերներ, որոնցից հրաժարվեց նորարարությունը, եւ որպես շարահյուսական ավելի ազատ միավորներ, որոնցով առատորեն իրացնում է ինքն իրեն արդի հայ պոեզիան: Հարցը՝ որտեղ է չափազանցության «ճշգրտության սահմանը», նշանակում է նաեւ գտնել պոեզիայում փոխաբերության եւ հոմանիշության քանակի «ճշգրտության սահմանը»: Հոմանիշային շարքերը բանաստեղծության ուժգնացմանն են ծառայում նաեւ, ինչ-որ երեւակվող մի ընդհանուրի հայտնումը, ընդգծումն են դրա տարբեր կողմերի հոմանիշ թվարկումների միջոցով, տվյալ դեպքում՝ գուցեեւ այդ պոեզիան են, որ կան: Մինչդեռ մտքի համար նոր առարկայական բնագավառներ բացահայտելու փիլիսոփայական ձգտումը տեղին է նաեւ բանաստեղծության համար: Սա իմ զգացական ստեղծագործ մտքով (ինչպես կասեր Ա. Ռոբ-Գրիյեն) կռահվող մի պնդում է, որ իմ գիտական կեսը կռահում է տեսնել մասնավորապես ֆենոմենոլոգիայի փիլիսոփայական դրույթներում: Անշուշտ, հարցն արդեն մտածված է: Թեեւպոեզիայումմտակառուցումն ու մտահայեցությունն (սպեկուլյատիվություն) այնպիսին չեն, ինչպես փիլիսոփայության մեջ, սակայն պոեզիային եւս հատուկ է ճշգրտության եւ առարկայականության մի որակ, որ ամենից հեշտն է խախտվում: Նաեւ այստեղ է, որ պակասում է ցորենը: Միեւնույն կամ նոր առարկայի նկարագրությունը գալիս է այնտեղ, որտեղ պետք է լիներ միեւնույն կամ նոր առարկան՝ որպես սուբյեկտ: Շարահյուսական միեւնույն պաշտոնն ունեցող անդամը (բանաստեղծությունը, եթե դիտարկում ենք բանաստեղծական շարքը) բազմապատկվում ու բազմապատկվում է եւ կարող է էլի ու էլի բազմապատկվել, ուստի այդ շարքի ընդհատումը շատ պայմանական բան է ստացվում: Այսպես գրված բանաստեղծությունը կես էջ կտեւի, թե երկու էջ՝ արդեն զուտ հորինումի՛ հարց էեւ ո՛չ բանաստեղծական իրավիճակի առարկայական ծավալի (այո՛, թեկուզ գրեթե անսահմանելի…):Թեեւայս տեւումը կարող է արդարացվել հույզով, որի ավելի ազատ պատշաճությունները կարող են երկարաշունչ ռիթմերի ծնունդ տալ, բայց կա նաեւ այլ՝ ավանդական մի հնարավորություն.մեծ ծավալները կարող էին ակնարկվել փոխաբերական տարբեր դարձույթներով: Դա ոչ միայն խոսքի տնտեսման գործառույթ է կատարում՝ որպես հռետորական գործիք, այլեւ հմուտ փոխաբերության արտահայտչություններով ծավալում է նյութը: Բայց ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ իրականության կողմերն ավելի հաճախ թվարկվում են, եւ քանի որ թվարկումը գրեթե միշտ անավարտ է, ինչ-որ տենդագին, անառողջ լարվածության (որ ավելի ու ավելի բնորոշ է դառնում մեր պոեզիային՝ ընդհանուր ձեռագիր դառնալով անհատականության ձգտող պոետների համար) կամ պակասության տպավորություն կարող է թողնել: Այս թափը շատ հաճախ է պաթոս դառնում, ինչի դեմ շատ հաճախ ենք ընդվզում:


Անշուշտ, պոեզիայում բազմազանությունը եւ փոխաբերականությունը ոչ միայն մտքին, այլեւ անվանման ինչ-որ անհստակ, լեզվաառասպելաբանական մի համակարգի են ծառայում, ուստի դժվար է ասելը՝ որտեղ պետք է տալ բաղադրիչի անունը, որտեղ՝ դրա նկարագրությունների շարքերը, ավելին՝ այդ նկարագրությունների շարքերն արդեն անուններ են:Այստեղ, այդուամենայնիվ, կանոններ կան: Կանոններ են սահմանում չափի անհատական ու սերնդային զգացողությունները: Եվ այստեղ տեսանելի է մի բան. հին պաթոսի դեմ ընդվզումները կարծես սխալ ճանապարհով են զարգանում: Դա շարունակում է մնալ երեւույթների նկարագրումը հոմանիշային շարքերի միջոցով՝ պարզապես բառերի փոխարեն գործածելով նախադասություններ, բարձր ոճի բառերի փոխարեն՝ միջին եւ ցածր ոճի բառեր: Այդուամենայնիվ, իրերն ու երեւույթները շարունակ հայտնվումեն առանձին, անգամ երբ թվարկվում են դրանց շարքերը: Անգամ առանձին երեւույթներն այս շարքերում միայն էութենական (սուբստանցիոնալ) բովանդակությունից զուրկհատկանիշներ են, բայց ոչ սուբյեկտներ: Իր լավագույն դրսեւորումներում այս միտումը միայն իրենց առանձինբովանդակություններով տպավորիչ շարքեր է թվարկում: Թվարկումն, անշուշտ, միշտ բաղադրիչների որոշակի համարժեքություն է ենթադրում, ինչ-որ հատկանիշ, համաչափություն, որի հիման վրա, ըստ տրամաբանության կանոնների, տեղի են ունենում հակադրումը, նույնացումը, նմանեցումը եւ այլն: Եվ հատկանիշը, որի հիման վրա կազմվում են իմաստային - իմաստաբանական այս շարքերը, սովորաբար գործողության, երեւույթի, հատկանիշի միակությունն է. մեկի գործողություններն են թվարկվում, որքան էլ բազմաթիվ են այդ գործողությունները, մեկ հատկանիշ է երեւան գալիս, որքան էլ բազմաթիվ են այն դրսեւորող հատկանիշները: Իրական փոփոխության տարածք կարող էր լինել դրանց հարաբերությունների հարթությունը: Ի վերջո, պոետական լեզվի հիմնատարրերից փոխաբերությունն ինքնին հնարավոր է միայն իբրեւ հարաբերություն: Է. Կասիրերի բնութագրմամբ՝ փոխաբերությունը կարելի է պատկերացնել որպես երկու ինքնուրույն հասկացությունների միջեւ պատկերացումների կամ հասկացությունների տեղափոխություն [3]: Իսկ ըստ Պ. Ռիկյորի՝ փոխաբերությունն ավելի շուտ շեղվող ստորոգում է, քան շեղվող անվանում [4], իսկ ստորոգումը, հիշենք քերականությունից, որեւէ հատկանիշի՝ դեմքով վերագրումն է ենթակային. այս գործողությունն, ուրեմն, հարաբերություն է: Այսու՝իսկական բազմազանությունն այստեղ հնարավոր է իբրեւհարաբերություն սուբյեկտների միջեւ, այլ ոչ իբրեւ միեւնույն կամ այլ սուբյեկտի բազմազան բնութագրումներ: Իսկ այս հարթություն անցնելիս աճում են զգալու եւ ըմբռնելու կարիքները, այնպես, որ նրանց մասին խոսելու համար ամենամերձ լեզուն՝ լեզվի ցածր ոճերը, բավարար չեն լինում: Աշխարհատեսության մի լայնություն, որ իր հետ կվերաօրինականացներ գրական հայերենը, քանի որ այս համընդգրկուն հայացքը միայն այդպիսի լեզվում կարող է գոյել: Այստեղ հասնելուց հետո գրական բառերն այլեւս շինծու չեն թվա: Մինչդեռ նոր սերնդի հատկապես «հակամարտ» բանաստեղծներն արտաքին փոփոխություն են անում միայն, այնինչ պատկերաստեղծման տեխնիկան խորքում անփոփոխ է մնում: Գրական լեզունեւ հատկապես նրա ոչ խոսակցական շերտերը պոեզիայի քննադատության թիրախում հայտնվեցին նախեւառաջ այն պատճառով, որ չընկալվեցին ո՛չ լեզվի եւ բովանդակության այս կապերը, ո՛չ այստեսակ բովանդակության հնարավորությունն ինքնին:Բովանդակության առարկայական բնագավառներ գտնելու փոխարեն պոեզիան շուրջը պտտվելու տարբերակն ընտրեց, իսկ այստեղ նոր չես կարող լինել, եթե անսովորություն չբանեցնես: Իսկ ամենամոտ եւ ամենահասանելի նորությունը լեզվի այլ ոճերն էին:


Այստեղ, իհարկե, չի սպառվում գեղագիտության եւ լեզվի փոխազդեցություններում այս երկուսից մեկի առաջնայնության, խորքում՝ դրա պատճառի հարցը. վերեւների գեղագիտությո՞ւնն էր հոգնեցրել՝ որպես վերամբարձ լեզու, թե՞ լեզվի վրա բարդվեց գեղագիտության այլ բաղադրիչներ չնկատելու հետեւանքով առաջացած խզումը: Մինչդեռ լեզուն հնարավոր էր միայն իբրեւ բովանդակություն, եւ բովանդակությունը՝ իբրեւ լեզու: Բովանդակություն ասելով՝ այստեղ նկատի ունեմ նաեւ գեղագիտությունը պայմանավորող այլեւայլ հանգամանքների, գեղագիտության բաղադրիչների ամբողջությունը:


Հասկացությունների գոյացման երկու հիմնական եղանակներից՝ տրամաբանական – դիսկուրսիվ եւ լեզվաառասպելաբանական [5], ո՞րն է գերակայում այսօրվա պոեզիայում: Իսկ դրանց կապերի, դրանց տեւողությա՞ն գոյացման եղանակներից…Արդյոք փոխաբերականության նվազումըպոեզիայի գործողութենականացման, նկարագրականացման արդյունքում չի՞ վկայում իրերի մեկուսացման, դրանց ու դրանց հարաբերությունների ընկալման դժվարությունների մասին. հանկարծահասությունը՝ որպես արդի հայ պոեզիայի ոճական կողմ, բովանդակային հենք ունի: Ասենք, ինչպե՞ս մասնակցել հանուրին, եթե, օրինակ, միայն սեռային ժեստ ես անում, ուրիշի կողմից դիտվելը փոխարինում ես ինքդ քեզանից դիտվելով, մասնակցելու հավակնությունը սահմանափակում ես քո մասին խոսելու իրավունքով… Մեր սեռի, մեր ազատության, մեր անհատականությունների ներկայությունը նոր կիտչի փափուկ բարձն է դնում մեր գլխի տակ:


Չբացատրվող աշխարհի դրվագվածությունը, վերահաս անակնկալը, զուտ անհատական փորձի պատումային բնույթը. թեմաները, սակայն, երկրորդային են լեզվի հետ հարաբերության մեջ: Ինչպես բանաստեղծ Հ. Մովսեսն է նկատում, «Յուրաքանչյուր թեմա բանաստեղծության մեջ կարող է «քաղաքացիություն» ստանալ, եթե լեզվական հպատակություն ընդունի» [6]: Գուցե միայն այսպես է հնարավոր - պոեզիան, որ հայտնաբերում է տարբերը:


Ահա մեր լեզվի համար մասնավորեցված մի բան, որ բոլոր լեզուների համար ընդհանուր գլոբալ համատեքստերի հետ նույնություններ ու հատման կետեր ունի, հաճախ հենց այդ գլոբալ համատեքստերի պատճառով է: Ահա մի տեղայնացում, առանց որի դատարկ է մնում մեր մասնակցության տեղը:


Եվ այսպես, տարբեր պատճառներով (ռիթմի միավորների սահմանափակ հարաբերություններ (օր.՝ բանաստեղծության շարահյուսական, իմաստաբանական ու ռիթմական կից միավորների միօրինակություն), ընդհանուր հղացական սխեմայի անկատարություն եւ այլն) կրկնությունն աստիճանավորում չի դառնում, մեկ բազումը չի ստեղծվում պատկերների թվարկումից(դրանք ո՛չ բավարար չափով խիտ են, ո՛չ ամբողջական): Բազմազանությունը, որ հնարավոր է որպես մեկ բազում եւորպես իրապես տարբեր եզրերի ու ստորոգումների շարադասում, չի կայանում շարահյուսական հարաբերությունների ու կառույցների ներկա ձեւի մեջ:Մեզ էլ մեր օրերի ֆրանսիացի փիլիսոփա, հետարդիության քննադատԱլենԲադյուի նկատածֆորմալիստական ռոմանտիզմն է հատուկ, որ մեզանում եւս իրականում աջ է իր բնույթով, թեեւ ձախ լինելու նախնական սեւեռումից է ծագում («…Նոր ձեւերով լիակատար համակվածությունը քննադատական դիրք չէ աշխարհի հանդեպ՝ ինչպես որ այ նկա:

Հնարավոր է, որ իրական ցանկությունը, որը զանցառական ցանկություն է, հավերժության ցանկությունն է» [7]): Եվ սա նաեւ ժամանակավրեպությունից է (ընդվզում ո՞ր ժամաակի, ո՞ր կարգի դեմ) եւ անհետեւողականությունից (անուն տալու դժվարությունը):


Բազմազանության զգացումը, որ բառերի կառուցմամբ, բառաշինությամբ էր զբաղվում՝ իրար կցելով տարբեր բառարմատներ, ստեղծելով միջանկյալ ու ոչ միջանկյալ նոր ըմբռնումներ,եւ շարահյուսական միավորներ է ստեղծում՝ փորձելով թվարկել աշխարհի դրվագները, ինչպե՞ս պիտի հարաբերություններ, ուրեմնեւ՝ հարաբերությունների կողմեր ցույց տա՝ առանց կրկնելու հին ձեւերըեւ առանց մատնվելու ամեն ինչ կողք կողքի շարայուսելու հնարավորության գայթակղությանը: Մեր Ինտրան իրեն մեղադրում էր իր վաղ շրջանի գործերում ոչ միայն ներքին վիճակների իսկությունը, այլեւդրանց գոյացման, երեւման ձեւն արտահայտելու համար [8]: Իսկ այսօր կարծես այդ գոյացման ձեւերն ինքնին ամենաարժեքավորն են մեզ համար: Միայն ճանապարհներ: Ո՞րն է, սակայն, այն բանը, դեպի որը պետք է տանեն այդ ճանապարհները: Կա՞ն այսօր հանգրվաններ: Հանգրվա՞ն է արդյոք այն զուտ - բանաստեղծությունը: Ինտրան նաեւհիշողության երեւակայության մասին էր խոսում, որտեղ կյանքի զգայության ընդհանրությունը գերազանցում է հիշատակների ձեւի մասնավորությանը: Ահա՛ բնական մի հանգրվան, որ ավանդույթից է սերում՝ կյանքի զգայության ընդհանրությունը:


Ա. Բադյուն ասում է. «Եթեկարծումեք, որամենինչհնարավորէ (ինչընույննէ, թեմտածես, որամենինչանհնարէ), ապաձերհամոզմունքըաշխարհումավարտվածէ, աշխարհըհանդեսէգալիսորպեսավարտվածմիբան: Այն փակ է բոլոր հնարավորություններով, ինչը նույնն է, թե ամենը անհնարինություններ են, եւ արվեստային ստեղծագործությունը եւս փակ է, այն պարփակված է ֆորմալիստական ռոմանտիզմի մեջ, ինչը հաստատումն է այն բանի, որ ամենինչ հնարավոր է եւ ամեն ինչ անհնար: Բայց արվեստային ստեղծագործության ճշմարիտ գործառույթը այսօր հնարավորությունն է ասելու, որ ինչ-որ բան հնարավոր է, դրանով նոր հնարավորություն ստեղծելը» [9]:


Նոր հնարավորություն ստեղծելու մասին Բադյուի միտքն այստեղ շատ արժեքավոր է դառնում: Ուրեմն նոր հնարավորությունների, նոր հարաբերությունների միջանկյալ ուժգնություննե՞ր: Արիստոտելյան ոսկե միջի՞նն ուրեմն, եւ ուրեմն՝ նաեւ ինչ-որ կանոնիկ մի համաչափությո՞ւն, եւ ուրեմն՝ դրա խախտման առավել տարածված չափը՝ որպես կիտչ, այսինքն՝ այն, ինչ պահանջվում էր ապացուցե՞լ…


Բայց նորից անհայտ են մնում գեղագիտության ներքին մեխանիզմները, չեն սահմանվում: Միշտ էլ տեղ է մնում անհատական շնորհի չափով զգալու համար: Բայց այն, որ այդ անհատական զգայությունները մի պահից ընդհանուր ճանաչելիություն են գտնում, դրանց չափելիության միտքն է հուշում: Թեեւ հստակ չափ ու կշռի փոխարեն ճիշտ է խոսել հավասարակշռումների մի բարդ համակարգի մասին, երբ գեղագիտության տարբեր բաղադրիչներ տարբեր դիրքերում եւ հարաբերություններում զսպելու եւ հակակշռելու տարբեր գործառույթներ են ստանձնում: Իսկ վերջինների՞ս չափը… Այն սովորական եւ խորհրդավոր համակրականությունը, որով կապվում են մեծն ու փոքրը, երկարն ու կարճը, նմանն ու տարբերը, այն, ինչ արդեն վաղուց հարմոնիա՝ ներդաշնակություն է կոչվում, այն, ինչ անվանում ենք եւ չենք կարող անվանել, այն, ինչ ասացի եւ չասացի…


Բադյուն վերամբարձությունից չէր վախենում, երբ նոր հնարավորություն, նոր համընդհանրականություն ստեղծելու հանձնառություն ունեցող արվեստը համեմատում էր ապացույցի, գիշերով դարանակալ հարձակման եւ աստղի հետ:

 

________________________

[1] Վ. Ջալոյան, Ազգայնականությունը եւ ռոմանտիկական էթոսը, http://arteria.am/hy/1332846337 (25.09.2016):

[2] Տե՛ս Թ. Էլիոթ, Անադույթն ու անհատի տաղանդը, Արտ. գրականություն, 2015, 4/15, էջ 19:

[3] Э. Кассирер, Сила метафоры, в кн.Теория метафоры: Сборник: Пер. с анг., фр., нем., исп., польск. яз. / Вступ. ст. и сост. Н. Д. Арутюновой; Общ. ред. Н. Д. Арутюновой и М. А. Журинской,М.: Прогресс, 1990, с. 35.

[4] Տե՛ս П. Рикёр, Метафорический процесс как познание, воображение и ощущение, в кн.Теория метафоры: Сборник: Пер. с анг., фр., нем., исп., польск. яз. / Вступ. ст. и сост. Н. Д. Арутюновой; Общ. ред. Н. Д. Арутюновой и М. А. Журинской, М.: Прогресс, 1990, с. 419.

[5] Տե՛ս Э. Кассирер, указ. соч., с. 36.

[6] Հ. Մովսես, Գրառումներ, Երեւան, Անտարես, 2015, էջ 120:

[7] Ա. Բադյու, Տասնհինգթեզիսժամանակակիցարվեստիմասին, http://www.arteria.am/hy/1319800203(25.09.2016):

[8] Տե՛ս Ինտրա, Հովին ձայնը: Երկեր, Գիրք Ա, Սարգիս Խաչենց, Փրինթինֆո, 2014, էջ 47:
[9] Ա. Բադյու, նշվ. աշխ.:

 

|
Arian AMU
Eurasia Partner
| ակտուալ ա | ռեւիզոր | եւ | բադաբադա՞ | մառան |
Փրինթինֆո Fineco The World Bank ակտուալ արվեստ
<հայ գրքի կենտրոն> մշակութային միություն | հեռ. +374 10 541 285, e-mail:arteria@arteria.am