| ակտուալ ա | ռեւիզոր | եւ | բադաբադա՞ | մառան |
|եւ|
հրապարակված է 05.10.2015 | մարկ նշանեան
պատկեր, պատում, պատմություն
Վ­կա­յու­թիւ­նը, վկայե­լու կա­րո­ղու­թիւ­նը, տես­նե­լու-պատ­մե­լու այն­քան բնա­կան զոյ­գը, այն մէ­կը որ կը սահ­մա­նէ մեր մարդ­կայ­նու­թիւ­նը, աշ­խար­հի երե­սին բնա­կե­լու շնոր­հու­ած բա­րի­քը, կր­նայ խախ­տիլ։ Վկան մեր մէջ այն ատեն կը բա­ցա­կա­յի։ Եւ այն ատեն՝ ո՛չ մէկ վկայ որ վկայէր վկա­յու­թեան, վկայ ըլ­լա­լու կա­րո­ղու­թեան, խախ­տած ըլ­լա­լուն հա­մար։ Եթէ վկան մեռ­ցու­ած է մեր մէջ, կ՚ապ­րինք որ­պէս վե­րա­պրող­ներ։


Ակտուալ արվեստ հրատարակչությունը եւ Աշոտ Հովհաննիսյանի անվան հումանիտար հետազոտությունների ինստիտուտը հրատարակության են պատրաստում սփյուռքահայ փիլիսոփա Մարկ Նշանյանի “Պատկեր, պատում, պատմություն” երկհատոր ուսումնասիրության առաջին` “Փիլիսոփայական բարեկամութիւն մը” հատորը, որը ներառում է լուսանկարիչ Կարոլ Ֆեկետեի “Մնացորդաց” շարքի, ֆրանսիացի մտավորականներ Մորիս Բլանշոյի եւ Ժորժ Բատայի գրական եւ փիլիսոփայական գործերի ուսումնասիրությունը: Գրքից մի հատված` “Անմարդկայինի փորձընկալումը” հրատարակվել է “Ինքնագիր” հանդեսում: Ներկայացնում ենք ուսումնասիրության Նախաբանը:



 

­Նա­խա­բան

1


Սոյն հա­տո­րը կը պա­րու­նա­կէ երեք ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներ։ Առա­ջի­նը՝ "Ինքն իր պատ­կե­րը..." Կա­րոլ Ֆէ­կէ­տէ անու­նով լու­սա­նկա­րիչ արուես­տա­գի­տուհ­հի մը պատ­կեր­նե­րէն մեկ­նե­լով՝ կը հան­դի­պի Մո­րիս Բլան­շոյի 195­5ի "Գրա­կան տա­րած­քը" գիր­քին մէջ որ­պէս յա­ւելուած հրամ­ցու­ած պատ­կե­րի եւ "պատ­կե­րա­կա­յու­թեան" շուրջ մտո­րում­նե­րուն, ու կը բա­ցատ­րէ թէ 194­8էն ("Մա­հա­վճի­ռը") մին­չեւ 1957 ("Վեր­ջին մար­դը") Բլան­շոյ վե­րապ­րո­ղի կեր­պա­րին շուրջ երե­ւու­թա­բա­նա­կան տե­սա­կի ան­նա­խըն­թաց աշ­խա­տանք մը կա­տա­րած է։ Երկ­րոր­դը՝ "Պատ­­մու­թեան զգա­ցո­ղու­թիւ­նը" Ժակ Դե­րի­դայի հետ­քե­րուն վրայ կ՚անդ­րա­դառ­նայ Բլան­շոյի 194­9ի "Պա­տո՞ւմ մը" վեր­նա­գրո­ած (եւ 1973" Օր-ցեր­կու­ան խե­լա­գա­րու­թիւ­նը" վերանուանուած) վի­պա­կին ու այդ վի­պա­կին մէջ récit բա­ռին յա­րու­ցած թարգ­մա­նա­կան դժու­ա­րու­թիւն­նե­րուն։ "Վի­պում"»ի յա­րա­կար­­ծիք­նե­րուն հե­տե­ւե­լով, կը պե­ղէ ու կը բա­ցա­յայ­տէ ինչ որ Դե­րի­դա կո­չած է "դէպ­քին վի­պո­ղա­կան կա­ռոյ­ցը"։ Եր­րոր­դը՝ "Ան­մարդ­կայի­նի փորձըն­կա­լու­մը" նո­ի­րո­ած է Ժորժ Բա­տայի գոր­ծին, իր ամ­բող­ջու­թեամբ նկա­տի առ­նո­ած։ Հա­տո­րին վեր­ջա­ւո­րու­թեան տրու­ած են Ժորժ Բա­տայէն եւ Մո­րիս Բլան­շոյէն մաս­նա­կի թարգ­մա­նու­թիւն­ներ։

Սոյն հա­տո­րին հետ զու­գա­հե­ռա­բար, նոյն շր­ջա­նին եւ նոյն մտա­հո­գու­թեամբ, պատ­րաստուե­ցաւ "Վի­պում­ներ" գիր­քը ("Ի­նք­նա­գիր", 2013), որուն մէջ ըն­թեր­ցո­ղը պի­տի գտ­նէ Մո­րիս Բլան­շոյի վե­րոյի­շեալ երեք պա­տում­նե­րը։ Վի­պում­ներ գիր­քի աւար­տին տպո­ւած վեր­ջա­բանս ար­դէն իսկ կ՚ան­դրա­դառ­նայ հոս դրու­ած հար­ցե­րուն, շեշ­տը դնե­լով մաս­նա­ւո­րա­բար եր­կու գրող­նե­րուն՝ Ժորժ Բա­տայի եւ Մո­րիս Բլան­շոյի մի­ջեւ գո­յա­ցած տա­րօ­րի­նակ գրա­կան բա­րե­կա­մու­թեան, ու ցոյց տա­լով թէ ինչ­պէ՛ս վի­պա­կան տե­սա­րան­ներ ու փի­լի­սո­փա­յա­կան գա­ղա­փար­ներ կը շր­ջա­գային մէ­կէն միւ­սը, այն աս­տի­ճան որ մէ­կուն գոր­ծը ան­հաս­կնա­լի պի­տի մնար առանց միւ­սի­նը նկա­տի առ­նե­լու։ Մէ­կուն անու­նը կ՚ար­ձա­գան­գէ միւ­սին անու­նին մէջ, օրի­նակ երբ Բլան­շոյ կը գրէ Բա­տայի ինք­նա­կեն­սա­գրու­թեան մէկ դրո­ւա­գը, նոր ու ան­սպա­սե­լի երանգ մը ըն­ծայե­լով "ինք­նա­կեն­սագ­րու­թիւն" բա­ռին, կամ երբ Բա­տայ Բլան­շոյի հե­ղի­նա­կու­թեան կը դի­մէ իր ներ­քին փոր­ձըն­կա­լու­մին կեդ­րո­նա­կան յ­ղացք­նե­րը եւ իր ծրա­գի՛րն իսկ ար­դա­րա­ցնե­լու հա­մար ինքն իր աչ­քին։ Այդ վեր­ջա­բանս հե­տե­ւա­բար կ՚ամ­բող­ջաց­նէ հոս հրամ­ցու­ած երեք աշ­խա­տա­սի­րու­թիւն­նե­րը եւ ան­քակ­տե­լի միու­թիւն մը կը կազ­մէ ասոնց հետ։

Եր­կու գրող­նե­րուն մի­ջեւ հան­դի­պու­մը տե­ղի ու­նե­ցած է 194­0ի վեր­ջա­ւո­րու­թեան, այն­պի­սի շր­ջա­նի մը երբ Բա­տայ նա­խա­պա­տե­րազ­մեան եռուն տա­րի­նե­րէն ետ­քը, չա­փա­զանց առանձ­նա­ցած կը զգար, իր բա­րե­կամ­նե­րէն "լ­քու­ած", ինչ­պէս ին­քը կ՚ար­տա­յայ­տէ։ Իրենց բա­րե­կա­մու­թիւ­նը Ֆրան­սայի մտա­ւո­րա­կան շր­ջա­նակ­նե­րէն ներս՝ առաս­պե­լա­կան տա­րո­ղու­թիւն ստա­ցած է, մա­սամբ որով­հե­տեւ եր­կուքն ալ չա­փա­զանց գաղտ­նա­պահ մնա­ցած են անոր շուրջ։ Իրենց փո­խա­նա­կած նա­մակ­նե­րը կար­ծես փո­խա­դարձ հա­մա­ձայ­նու­թեամբ մը՝ ան­հե­տա­ցու­ցած են, եւ անոնց­մէ ու­նինք միայն քա­նի մը ցան­ցառ նմոյշ­ներ, այ­սօր Բա­տայ­ի "Նա­մա­կա­նի"ին մէջ տրա­մադ­րե­լի։ Իրենց կեն­սա­գիր­նե­րը (Մի­շէլ Սիւ­րիա Բա­տայ­ին հա­մար, Ժո­զեֆ Պի­դան՝ Բլան­շոյին [1]) այդ բա­րե­կա­մու­թեան՝ յու­զում­նա­լից եւ տեղ տեղ չա­փա­զանց հռե­տո­րա­կան էջեր նու­ի­րած են։ Նոյն­պէս՝ Ժակ Դե­րի­դան, "Բա­րե­կա­մու­թեան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն­նե­րը" հա­տո­րի վեր­ջին էջե­րուն [2]։ "Մե­նա­կեաց­նե­րու" բա­րե­կա­մու­թիւն, կ՚ը­սէ Դե­րի­դա, "ո­րոնք միաս­նա­բար ու լռու­թեամբ կը դաշ­նակ­ցին լռե­լու ան­հրա­ժեշ­տու­թեան շուրջ" [3]։ Իրենց հան­դի­պու­մի պա­հուն, Բլան­­շոյ նոր կը պատ­րաս­տու­էր "Թով­մաս մթա­գի­նը" հրա­տա­րա­կե­լու, իր առա­ջին վէ­պը, որուն վրայ աշ­խա­տած էր նա­խորդ տա­սը տա­րի­նե­րուն, ցայ­գային տք­նու­թեամբ, օրու­ան քա­ղա­քա­կան լրագ­րո­ղի իր զբա­ղում­նե­րէն ան­կախ։ Բա­տայ իր անու­նով գիրք չու­նէր հրա­պա­րա­կին վրայ։ Եղած էր ծայ­րա­գոյն ձա­խա­կող­մեան խմ­բակ­նե­րու հրա­հրիչ ու­ժը, Անդ­րէ Բրը­տո­նի գե­րի­րա­պաշտ­նե­րուն մօ­տիկ, թշ­նա­մա­կան մօ­տի­կու­թեամբ մը, շր­ջան մը՝ արո­ւես­տի շքեղ հան­դէ­սի մը խմ­բագ­րա­պե­տը, պոռն­կա­գրա­կան վէ­պի մը ծած­կա­նու­նով հե­ղի­նա­­կը, հա­կա­ֆա­շա­կան շար­ժու­մին ռահ­վի­րա­նե­րէն մէ­կը, Ալեք­սանդր Կո­ժե­ւի դա­սե­րուն յափշ­տակուած ունկն­դի­րը, "Ըն­կե­րա­բա­նու­թեան կա­ճառ­"ին հիմ­նա­դի­րը, հին կրօնք­նե­րու հա­ւա­քա­կան են­թադ­րեալ բռն­կում­նե­րուն հե­տա­մու­տը, բայց "Բա­տայ" անու­նը հե­ղի­նա­կի մը անու­նը չէր։ Ան­մի­ջա­կա­նին մարդն էր, ոմանք ըսած են՝ բա­նա­ւոր խօս­քին մար­դը, աւե­լի քան գրա­ւո­րի­նը։ Գրա­ւոր խօս­քը, գրա­ւոր խօս­քին ան­հուն միջ­նոր­դու­ա­ծու­թիւ­նը Բլան­շոյին հետ հան­դի­պու­մէն ետ­քը աս­պա­րէզ պի­տի գայ իր մօտ։ "Ներ­քին փոր­ձըն­կա­լու­մը" իր առա­ջին գիրքն է, 194­3ին։ Հոն կ՚ար­տա­յայ­տո­ւի Բլան­շոյի հան­դէպ իր հիացու­մը, ո՛չ միայն որով­հե­տեւ տա­րօ­րի­նակ կեր­պով՝ Բլան­շոն կը յի­շու­ի որ­պէս "փորձըն­կա­լում­"ին իրա­ւա­սու­թիւ­նը ապա­հովց­նող հե­ղի­­նա­կու­թիւ­նը, այ­լեւ Բլան­շոյի վէ­պե­րէն եր­կար մէջ­բե­րում­նե­րու ճամ­­բով։ Ցան­ցառ յօդուած­ներ գրած են մէ­կը միւ­սին մա­սին [4], ու­սում­նա­սի­րու­թիւն չեն գրած, թէեւ Բա­տայ­ի մօտ այդ­պի­սի ծրա­գիր մը կար, որ սա­կայն չէ իրա­կա­նա­ցած։ Բա­տայի մա­հէն ետ­քը միայն (որ պա­տա­հած է 196­2ին, ու­ղե­ղի եր­կար ու դժն­դակ հի­ւան­դու­թեան մը որ­պէս վեր­ջին հե­տե­ւանք), Բլան­շոյ քա­նի մը ան­գամ ար­տա­յայ­տո­ած է, մե­ծա­գոյն զս­պո­ւա­ծու­թեամբ։ Այդ առի­թով գրո­ւած­նե­րը լոյս տե­սած են գիր­քով հե­տա­գային [5]։ Ձե­ւով մը դամ­բա­նա­կան­ներ են։ Ձե­ւով մըն ալ սա­կայն դամ­բա­նա­կա­նի աւան­դու­թիւ­նը կը մեր­ժեն։ Ահա­ւա­սիկ առա­ջին գրո­ւած­քէն հա­տու­ած մը.

­Պէտք է հրա­ժա­րինք ճանչ­նա­լէ մէ­կը որուն հետ կա­պու­ած ենք էա­կան կա­պով մը։ Կ՚ու­զեմ ըսել որ պէտք է զին­քը ըն­կա­լենք ան­ծա­նօ­թին հետ յա­րա­բե­րու­թեամբ մը, որով ինքն ալ մեզ ըն­կա­լած է, մեր հե­ռա­ւո­րու­թիւ­նը յար­գե­լով։ Բա­րե­կա­մու­թիւ­նը, ո՛­րե­ւէ կա­խու­ա­ծու­թե­նէ, ո՛­րե­ւէ մաս­նա­ւոր դրուա­գէ զերծ այդ յա­րա­բե­րու­թիւ­նը, որուն մէջ կը մտ­նէ սա­կայն կեան­քին ամ­բողջ պար­զու­թիւ­նը, կ՚են­թադ­րէ հա­սա­րա­կաց օտա­րու­թեան ճա­նա­չու­մը, որ չ՚ար­տօ­ներ որ խօ­սինք մեր բա­րե­կամ­նե­րուն մա­սի՛ն, կը պա­հան­ջէ որ խօս­քին միայն իրե՛նց, չ՚ար­տօ­ներ որ զա­նոնք դարձ­նենք խօ­սակ­ցու­թեան (կամ յօ­դու­ա­ծի) նիւթ, այլ կ՚ու­զէ որ անոնց հետ մնանք փո­խա­դարձ հաս­կա­ցո­ղու­թեան շար­ժու­մին մէջ, ուր երբ կ՚ուղ­ղու­ին մե­զի՝ կը պա­հեն ան­հուն հե­ռա­ւո­րու­թիւն մը, մին­չեւ իսկ ծայ­րա­գոյն մօ­տի­կու­թեան պա­րա­գային, կը պա­հեն այդ հիմ­նա­կան բա­ժա­նու­մը...։ [6]


________________________
[1] Michel Surya, "Georges Bataille, la mort à l ՚oeuvre", Gallimard, 1992, pp. 378-384. Joseph Bident, Maurice Blanchot, Partenaire invisible, Champ Vallon, 1998, pp. 167-180.

[2] Jacques Derrida, "Politiques de l ՚amitié", Galilée, 1994, pp. 326-329.

[3] Նոյն, էջ 73։

[4] 1952ին Բատայ "Silence et littérature»" ("Լռութիւն եւ գրականութիւն") վերնագրով յօդուած մը հրատարակած է Critique հանդէսին մէջ, Բլանշոյի վէպերուն մասին։ 1956ին Բլանշոյ ակնարկ մը ունի Բատայի "Տիկին Եդուարդա" վիպակի վերահրատարակութեան մասին (վերատպուած 1959ին "Le Livre à venir" հատորին մէջ)։

[5] "L ՚amitié" ("Բարեկամութիւնը") լոյս տեսած է նոյն վերնագիրով տպուած գիրքին մէջ 1971ին, էջ 326-330, "L ՚expérience-limite" ("Ծայրագոյն փորձընկալումը") եւ "Le jeu de la pensée" ("Մտածողութեան խաղը") լոյս տեսած են 1969ի "L ՚Entretien infini" ("Անվերջ խօսակցութիւնը") հատորին մէջ, էջ 300-322։ Բայց Բլանշոյ ունի նաեւ բարեկամութեան մասին կարեւոր անդրադարձներ "L ՚Ecriture du désastre" ("Աղէտին գրառումը") հատորին մէջ (Gallimard, 1980)։ Հոն օրինակ բարեկամութիւնը կը յիշուի որպէս "կոչ" մը, "կոչ մը հեռաւորութիւնը ջնջելու, կոչ մը միասնաբար մեռնելու, բաժանումը յարգելով" (էջ 50)։

[6] Դերիդան այս տողերը կը մէջբերէ "Politiques de l ՚amitié" հատորին մէջ, էջ 327։


­Պատ­կե­րի աւան­դու­թիւ­նը

­Բա­րե­կա­մու­թեան եւ դամ­բա­նա­կա­նի մա­սին այս յի­շե­ցում­նե­րը էա­կան են, ի հար­կէ։ Բայց այդ մտա­հո­գու­թեամբ չէ՛ որ ծնունդ առաւ ներ­կայ աշ­խա­տան­քը։ Ծնունդ առաւ պատ­կե­րով։ Այդ սկզբ­նա­ւո­րու­թե­նէն մեկ­նե­լով, կ՚ու­զեմ պատ­մել պատ­կե­րին պատ­մու­թիւ­նը եւ ծրագ­րիս սահ­ման­նե­րը գծել։ Սկիզ­բը կար հրա­մա­յա­կան մը։ Կար պատ­կե­րի մա­սին գրե­լու հրա­մա­յա­կա­նը։ Ի՞նչն է ի վեր­ջոյ որ "պատ­կեր" կը կո­չո­ւէր մեր լե­զո­ով։ "Պատ­կեր" կը կո­չու­էր եւ ո՛չ թէ "ն­կար" օրի­նակ։ Ի՞նչ կ՚ու­զէր ըսել Խո­րե­նա­ցին երբ ան­ցո­ղա­կի նա­խա­դա­սու­թեամբ մը, հիմ­նու­ած Եդե­սիոյ քա­ղա­քին վե­րա­բե­րեալ (կամ հոն­կէ սե­րած) ասո­րա­կան աւան­դու­թեան մը վրայ (որ ի դէպ այդ­քան դա­րե­րէ ի վեր՝ իր հայ­կա­կա­նա­ցած տար­բե­րա­կով, եւ ու­րեմն սկիզ­բէն՝ թարգ­մա­նա­բար, Հա­յաս­տա­նեայց Եկե­ղեց­ւոյ առա­քե­լա­կան ըլ­լա­լուն գրա­ւա­կա­նը կը կազ­մէ, պա­տու­մի ձե­ւով — քա­նի որ պա­տումն է հոս որ կը հիմ­նէ պատ­մու­թիւ­նը—, կը յի­շէր Քրիս­տո­սի դէմ­քին Եդե­սիա բե­րու­ած պատ­կե­րը, եւ կը կո­չէր զայն "կեն­դա­նա­գրու­թիւն", իր բա­ռե­րով ահա­ւա­սիկ՝ "զ­կեն­դա­նա­­գրու­թիւն փրկ­չա­կան պատ­­կե­րի", խոր­քին մէջ ար­դէն իսկ մա­հա­դի­մակ մը։ Փր­կի­չի պատ­կե­րին կեն­դա­նա­գրու­թիւ­նը բերուած էր Եդե­սիա, երե­ւա­կա­յու­թեամբ չէր գծու­ած, սկզբ­նա­կան աւան­դու­թեան հա­մա­ձայն։ Գծու­ած էր կեն­դա­նի բնոր­դին ան­մի­ջա­կան ազ­դե­ցու­թեան տակ, անոր կեն­դա­նի ներ­կա­յու­թեամբ։ Կամ ո՛չ թէ գծու­ած էր, այլ՝ դրոշ­մու­ած։ Խո­րե­նա­ցին ոչի՛նչ կ՚ը­սէ դրոշ­մու­ած ըլ­լա­լուն մա­սին։ "Ադ­դէի քա­րո­զու­թիւ­նը", Դ դա­րու ասո­րա­կան աղ­բիւ­րը, ինքն ալ ոչի՛նչ կ՚ը­սէ այդ մա­սին։ Եւ ու­րեմն ամեն պա­րա­գայի՝ երբ Խո­րե­նա­ցին "զ­կեն­­դա­նագ­րու­թիւն փրկ­չա­կան պատ­կե­րի" կը գրէր, "պատ­կեր­"ը նկա­րը չէր ան­­շուշտ։ Ին­չի՞ կը նմա­նէր Փր­կի­չը, ինչ­պէ՞ս կ՚ե­րե­ւէր։ Փր­կի­չին պատ­կե­րը իր երե­ւոյթն էր, իր երե­ւե­լու ձե­ւը, իր նմա­նու­թիւ­նը։ Փր­կի­չին պատ­կե­րը նկա­րա­հա­նու­ե­լու ար­ժա­նի (ի­նչ­պէս պի­տի ըսէինք այսօր, լու­սա­նկար­չու­թեան դա­րաշր­ջա­նին) երե­ւոյթ մը ու­նէր, պատ­կեր մը կը ներ­կա­յաց­նէր, բայց ու­նե­նա­լէ առաջ, Ի՛ն­քը գե­րա­զանց Պատ­կերն էր։ Եւ այս իրո­ղու­թիւ­նը ան­շուշտ կը բար­դաց­նէր պատ­կե­րին տե­սա­բա­նու­թիւ­նը քրիս­տո­նէական աշ­խար­հէն ներս։ Հա­յե­րէ­նը ի դէպ՝ "ե­րե­ւա­կա­յու­թիւն" կը կո­չէ ինչ որ եւ­րո­պա­կան լե­զու­նե­րը "պատ­կեր"ին կ՚առն­չեն ու կը կո­չեն imagination կամ ասոր նմա­նակ­նե­րը։ Երե­ւու­մը կը շա­հի այդ ձե­ւով։ Հա­կա­ռակ ուղ­ղու­թեամբ՝ բա­ռը կը կորսն­ցնէ երե­ւա­կա­յու­թեան կա­պակ­ցու­թիւ­նը "պատ­կեր"»ին հետ։ Այդ է պատ­ճա­ռը որ հոս հրամ­ցու­ած աշ­խա­տա­սի­րու­թիւն­նե­րուն մէջ՝ կ՚ե­րե­ւի եր­բեմն "պատ­կե­րա­կա­յու­թիւն" նո­րա­կերտ բա­ռը։ Եւ ամեն պա­րա­գայի՝ աս­տու­ա­ծա­յին նմա­նու­թեան եւ պատ­կե­րի ամ­բողջ խնդ­րա­կա­նու­թիւ­նը պի­տի վե­րար­ծար­ծու­ի "Պատ­կեր, պա­տում, պատ­մու­թիւն" շար­քին յա­ջորդ հա­տոր­նե­րէն մէ­կուն մէջ։


Պատ­կե­րը եւ ան­մարդ­կայի­նը

­Ժորժ Բա­տայ հրա­պա­րա­կին վրայ երեւ­ցած է առա­ջին ան­գամ ըլ­լա­լով 192­9ին, որ­պէս" Documents" ("Վա­ւե­րագ­րեր") պատ­կե­րա­զարդ արու­ես­տի հան­դէ­սին խմ­բա­գի­րը։ Հան­դէ­սը եր­կու տա­րի կեանք ու­նե­ցած է Բա­տայ­ի ղե­կին տակ [7]։ Են­թա­խո­րա­գիր մը ու­նէր. "Archéologie, Beaux-Arts, Ethnographie" ("Հ­նա­խօ­սու­թիւն, Գեղարուեստ, Ազ­գա­բա­նու­թիւն")։ Անդ­րէ Բրը­տո­նի գե­րի­րա­պաշտ­նե­րուն դէմ պայ­քար բա­նա­լու, նաեւ անոնց մշա­կած բա­նա­ստեղ­ծու­թեան հան­դէպ ատե­լու­թիւ­նը ար­տա­յայ­տե­լու իր գտած ձեւն էր այդ մէ­կը։ Այդ­տեղ է ի հար­կէ որ Բա­տայ սկ­սած է իր օրի­նա­զանց եւ պատ­կե­րա­քանդ մտա­ծո­ղու­թիւ­նը կի­րա­ռել, իր գրու­թիւն­նե­րով, ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րով, բայց նաեւ ու մա­նա­ւանդ պատ­կեր­նե­րու վե­րի­վայ­րիչ ըն­տրու­­թեամբ։ Ձե­ւի, նմա­նու­թեան, մարդ­կային կեր­պա­րի, նկար­չա­կան գե­ղեց­կու­թեան շուրջ՝ այդ­տե՛ղ մղած է իր առա­ջին "ա­պաս­տո­ա­ծա­բա­նա­կան", այ­սինքն պար­զա­պէս՝ ապա­կրօ­նա­կան ար­շա­ւը։ Իդէապաշտ մտա­ծե­լա­կեր­պին դէմ պոռչ­տու­քը պի­տի չդա­դրէր մին­չեւ կեան­քին վեր­ջը։ Կռի­ւը կը մղու­էր յ­ղացք­նե­րու եւ բա­ռե­րու գետ­նին վրայ, բայց միեւ­նոյն ժա­մա­նակ տես­քին, տե­սա­նե­լիին, պատ­կե­րին, նմա­նա­տի­պին։ Պի­տի աւելց­նէի՝ վեր­ջին հա­շու­ով Աս­տու­ծոյ։ Բայց այդ վեր­ջին հե­տե­ւու­թիւ­նը շատ աւե­լի ուշ երե­ւան եկած է, իր լման փայ­լով, իր հա­մա­կար­գային ներ­կա­յա­ցու­մով, Բա­տայ­ի գոր­ծին մէջ։  "Documents" հան­դէ­սի շր­ջա­նին, Բա­տայ­ին կա­տա­րա­ծը ար­ժէք­նե­րու աղիւ­սին հե­տե­ւո­ղա­կան ու ծայ­րայեղ վե­րի­վայ­րումն էր։ Բարձ­րին դէմ՝ կ՚ար­ժե­ւո­րէր ցա­ծը, սուր­բին դէմ՝ սր­բա­պիղ­ծը, գե­ղե­ցի­կին դէմ՝ ան­ճոռ­նին, ձե­ւա­ւո­րին դէմ՝ տձե­ւը եւ ձե­ւա­զուր­կը, մարդ­կային կեր­պա­րի կա­տա­րե­լու­թեան դէմ՝ ան­կա­տա­րը, ան­կեր­պա­րը։ Կա­րե­ւո­րը հոս այն է, որ այս ամ­բող­ջը տե­ղի կ՚ու­նե­նար տես­քի, պատ­կե­րի եւ նմա­նու­թեան մա­կար­դա­կին։ Հան­դէ­սին ձեռ­նար­կող­նե­րը հա­ւա­նա­բար ի մտի ու­նէին այդ տա­րի­նե­րուն "նախ­նա­կան արու­եստ" անու­նով երե­ւան բե­րու­ած ափ­րի­կեան կամ տարաշ­խար­հիկ արուեստ­­նե­րուն զարկ տա­լու ան­հրա­ժեշ­տու­թիւ­նը։ Բայց Բա­տայ այդ նախ­նա­կա­նին մէջն ալ կը տես­նէր նոր դա­սա­կա­նու­թեան մը տի­րա­կա­լու­թեան վտան­գը։ Եւ ու­րեմն գե­րար­դիական կեր­պա­րո­ւես­տի մը ծայ­րա­գոյն ձե­ւե­րը կը հե­տապն­դէր իր վա­րած հան­դէ­սին մէջ։ Աչ­քին ուղ­ղո­ւած ապա­ցու­ցա­կան աշ­խա­տանք մըն էր կա­տա­րա­ծը։ Եւ ի՞նչ էր ապա­ցու­ցու­ա­ծը։ Որ բարձ­րը, սուր­բը, գե­ղե­ցի­կը, ձե­ւա­ւո­րը մի­ջոց­ներ են դա­սա­ւո­րե­լու, եւ վեր­ջին հա­շո­ւով ար­գի­լե­լու, յե­տամ­ղե­լու։ Ի՞նչ բան ար­գի­լե­լու եւ յե­տա­մղե­լու։ Այն՝ ինչ որ բարձ­րին կող­մէ որոշուած է որ­պէս ցած, սուր­բին կող­մէ՝ որ­պէս սր­բա­պիղծ։ Ապա­ցու­ցու­ա­ծը հե­տե­ւա­բար այն էր, որ բարձ­րը, սուր­բը մի­ջոց­ներ են մար­դուն մէջ ան­մարդ­կա­յի­նը տե­սո­ղու­թեան դաշ­տէն ան­հե­տաց­նե­լու։ Եւ ամեն պա­րա­գայի՝ ձե­ւը պէտք է օրի­նա­զան­ցո­էր որ­պէս­զի իր ան­հրա­ժեշ­տու­թիւ­նը յայտ­նի դարձ­նէր։ Օրի­նա­զան­ցու­մը կը սկ­սէր պատ­կե­րա­ւոր նմա­նու­թեան գա­ղա­փա­րին դէմ յար­ձա­կու­մով մը։ "Ը­սել որ տիեզեր­քը ոչին­չի կը նմա­նի ու կա­տա­րե­լա­պէս ձե­ւա­զուրկ է հա­ւա­սար է ըսե­լու որ ան կը նմա­նի սար­դի մը կամ թու­քի մը" [8]։ Բայց ձե­ւի եւ նմա­նու­թեան գա­ղա­փար­նե­րուն շուրջ բա­ցու­ած այս պա­տե­րազ­մը "ար­գի­լում"»ը հաս­տա­տող ժխ­տում մը չէր միայն։ Քրիս­տո­նէական լման կա­ռու­ցու­մին ներ­­քին խնդ­րա­կա­նա­ցումն էր [9]։  "Documents" հան­դէ­սի կարճ շր­ջա­նէն ետք Բա­տայ ու­րիշ ձե­ւեր գտած է մարդ­կային կեր­պա­րին եւ ձե­ւա­զուրկ նմա­նու­թեան շուրջ իր հա­կա-ք­րիս­տո­նէական պա­տե­րազ­մը մղե­լու, բայց պատ­կեր­նե­րու աշ­խար­հին նկատ­մամբ իր նա­խա­սի­րու­թիւ­նը մնա­ցած է ան­զի­ջող։ Գիրք մը գրած է նախ­նա­դա­րեան որմ­նա­նկար­նե­րուն մա­սին (ո­րուն պի­տի ան­դրա­դառ­նամ ստո­րեւ), գիրք մը եւս ֆրան­սա­ցի նկա­րիչ Մա­նէի՝ մա­սին, ու կեան­քին վեր­ջին տա­րին ալ՝ իր սի­րած նկար­չա­կան գոր­ծե­րը ու լու­սան­կար­նե­րը հա­­ւա­քող գիրք մըն ալ տպած է, "Les larmes d ՚Eros" ("Է­րո­սի ար­ցունք­նե­րը") վեր­նա­գի­րով, հոն վեր­ջին ան­գամ ամ­փո­փե­լով նկա­րին, պատ­կե­րին ու նմա­նու­թեան մա­սին իր մտո­րում­նե­րը։­

________________________
[7] "Documents" հանդէսը Բատայի ղեկին տակ ունեցած է ընդամենը 16 թիւ` 1929ին եւ 1930ին։ Բատային օգնականն էր՝ Միշէլ Լերիս։ Ունէր որպէս աշխատակից Բրըտոնի խմբակէն զատուած գրողներ, բայց նաեւ Կարլ Այնստայնի նման արդիական արուեստի խորունկ մասնագէտներ։ Լման հանդէսը վերատպումի արժանացած է 1992ին երկու հատորով (Jean-Michel Place), Դընի Հոլիէի (Denis Hollier) յառաջաբանով։ Ատկէ առաջ "Documents"ի մէջ տպուած միայն Բատայի գրութիւնները հաւաքող հատոր մը լոյս տեսած էր. "Documents, articles de Georges Bataille publiés dans la revue", ed. Bernard Noël, Mercure de France, 1968։

[8] Այս նախադասութեամբ կը փակուի "Documents" հանդէսի "Քննադատական բառարան"ին մէջ Informe (Ձեւազուրկ) բառայօդուածը։ Տե՛ս "Documents", 1968, էջ 178։

[9] Այս հարցերուն սքանչելի վերլուծումներ նուիրած է Ժորժ Դիդի-Հիւբրման անունով ֆրանսացի արուեստաբան փիլիսոփայ մը, հիմնուելով ամբողջովին "Documents"ի գրութիւններուն եւ պատկերաներուն վրայ։ Տե՛ս Georges Didi-Huberman, "La Ressemblance informe. Ou le Gai Savoir visuel selon Georges Bataille" ("ՁԵւազուրկ նմանութիւն։ Կամ տեսողական Զուարթ գիտութիւնը Ժորժ Բատայլին համաձայն"), Macula, 1995, որմէ ներշնչուած են վերի տողերը։


Եւ սա­կայն սոյն հա­տո­րը բա­ցող Ժորժ Բա­տայ­ին նու­ի­րու­ած ու­սում­նա­սի­րու­թիւ­նը չի մօ­տե­նար ուղ­ղա­կի պատ­կե­րի հար­ցին։ Ար­դիւնքն է ան Գա­լի­ֆոր­նիոյ UCLA հա­մա­լսա­րա­նի Բաղ­դա­տա­կան գրա­կա­նու­թեան բա­ժան­մուն­քին կող­մէ կազ­մա­կեր­պու­ած գի­տա­ժո­ղո­վի մը մաս­նակ­ցե­լու հրա­ւէ­րին (Փետ­րու­ար 2013)։ Գի­տա­ժո­ղո­վին վեր­նա­գիրն էր "Ան­մարդ­կայ­նու­թիւն­ներ", որուն հե­տե­ւան­քով առիթ մը ըն­ծայուե­ցաւ Ժորժ Բա­տայ­ի մօտ ան­մարդ­կայ­նու­թեան փոր­ձըն­կա­լու­մին մա­սին խորհր­դա­ծե­լու, հաս­կնա­լու հա­մար ի մի­ջի այ­լոց թէ ի՛նչ յ­ղա­ցա­կան եւ կի­րա­ռա­կան (այ­սինքն նա­խա­քա­ղա­քա­կան, յե­տոյ բա­ցա­յայտ կեր­պով կրօ­նա­կան, են­թադ­րա­բար նից­շէական կրօ­նա­կա­նու­թեամբ մը) մի­ջոց­նե­րով Բա­տայ­ը եւ իր կողմ­նա­կից­նե­րը դէմ կը դնէին ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի ֆա­շա­կա­նու­թեան։ Բա­ցա­յայ­տու­ած են հոս քա­նի մը կեր­պար­ներ (հ­րէ­շը, անա­սու­նը, տա­կան­քը), որոնց ընդ­մէ­ջէն Բա­տայ կը մտա­ծէր ան­մարդ­կայի­նը։ Վեր­ջին տա­րիներուն զա­նա­զան հե­ղի­նակ­նե­րու կող­մէ փոր­ձեր եղան այս լման խնդ­րա­կա­նու­թիւ­նը աչ­քէ ան­ցնե­լու, երե­ւան բե­րե­լու հա­մար Բա­տայ­եան փոր­ձա­ռու­թեան եւ գա­ղա­փար­նե­րուն վրայ հիմ­նու­ած քա­ղա­քա­կա­նու­թեան մը սկզ­բունք­նե­րը, մինչ­դեռ Բա­տայ ին­քը 193­6ին հաս­կնա­լով ձա­խա­կող­մեան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն­նե­րու տկա­րու­թիւ­նը ֆա­շա­կա­նու­թեան զան­գո­ա­ծային ու­ժին դէմ (այսինքն զան­գու­ած­նե­րը շար­ժի դնե­լու կա­րո­ղու­թեան, ծէ­սե­րով աշ­խարհ մը վերս­տեղ­ծե­լու մի­տու­մին դէմ), կը դի­մէր ամ­բող­ջո­վին տար­բեր գոր­ծու­նէու­թեան մը, Acéphale խմ­բա­կը կազ­մե­լով, եւ Ըն­կե­րա­բա­նա­կան Կա­ճա­ռին դա­սա­խօ­սու­թիւն­նե­րը կազ­մա­կեր­պե­լով, որոնք պի­տի ան­դրա­դառ­նա­յին սր­բազ­նու­թեան երե­ւոյթ­նե­րուն, նոյն­քան նախ­նա­կան որ­քան ար­դիական ըն­կե­րու­թիւն­նե­րէն ներս։

Ժորժ Բա­տայ­ի բուն գրա­կան-մ­տա­ծո­ղա­կան գոր­ծու­նէու­թիւ­նը ատ­կէ ետքն է որ կը սկ­սի։ Կը սկ­սի ձա­խո­ղու­թեան մը գի­տակ­ցու­թեամբ, կը սկ­սի ու­րեմն ձա­խո­ղու­թեան ար­ձա­նագ­րու­թեամբ։ Բա­տայ­ի գոր­ծին ան­դրա­դար­ձող ու­սում­­նա­սի­րու­թեանս նպա­­տակ­նե­րէն (եւ իւ­րա­յատ­կու­թիւն­նե­րէն) մէկն է ու­րեմն ցոյց տալ որ 194­3ին հրամ­­ցու­ած առա­ջին գիր­քը՝ "Ներ­քին փոր­ձըն­կա­լու­մը" հասկ­նա­լի կը դառ­նայ մի­միայն եթէ նկա­տի առ­նու­ի "ար­տա­քին" փոր­ձըն­կա­լու­մէն ան­ցքը դէ­պի "ներ­­քին­"ը։ Այդ ան­ցքը ըմբռ­նե­լու հա­մար, աչ­քի առ­ջեւ պէտք է ու­նե­նալ Բա­տայ­ի իմա­ցա­կան կեն­սա­գրու­թեան տու­եալ­նե­րը։ Չա­փա­զանց շա­հագրգ­ռա­կան են Բա­տայ­ի մօտ (որ­պէս բնա­նիւթ կամ որ­պէս յատ­կա­նիշ) սր­բազ­նու­թեան եր­կա­կիու­թիւ­նը, կա­տա­րեալ հա­կա­-ի­դէապաշ­տու­թիւ­նը, քա­ղա­քա­կան գոր­ծու­նէու­թեան իմաս­տին կամ ապի­մաս­տու­թեան շուրջ վա­րա­նում­ներն ու վե­րի­վայ­րում­նե­րը, հե­գե­լեան փի­լի­սո­փա­յու­թեան քն­նա­դա­տու­թիւ­նը, պոռն­կագ­րու­թեան եւ աս­տու­ա­ծա­բա­նու­թեան միաս­­նու­թիւ­նը, եւ մա­սամբ նո­րին։ Բա­տայ­ի հետ­քե­րուն վրայ երե­ւան պի­տի բերուին ասոնք, մէկ առ մէկ պի­տի բե­մա­կա­նա­ցո­ին հոս։ Մնաց որ Բա­տայ­ի պա­րա­գային՝ իմա­ցա­կան կեն­սա­գրու­թիւ­նը առաջ­նա­կարգ դեր կը խա­ղայ։ Այդ կեն­սագ­րու­թեան կեդ­րո­նա­կան պա­հե­րէն մէկն է ու­րեմն Մո­րիս Բլան­շո­յին հետ հան­դի­պու­մը, որ նոր թափ մը տու­ած է իրեն այն­պի­սի շր­ջա­նի մը երբ բո­լոր պատ­ճառ­ներն ու­նէր յու­սա­հա­տե­լու։ Ատ­կէ սկ­սեալ Բա­տայ դար­ձած է ինքն իր գոր­ծու­նէու­թեան քն­նա­դա­տը ու տե­սա­բա­նը։ Այդ­տեղ է որ ծնունդ առած է "ինք­նիշ­խա­նու­թեան" մա­սին մտմ­տան­քը։ Այդ­տեղ է նաեւ որ Բա­տայ սկ­սած է դառ­նալ "փորձըն­կա­լում"»ի փի­լի­սո­փան ու այդ փի­լի­սո­փա­յու­թեան հրա­պա­րա­կա­յին ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը։

Վեր­ջա­ւո­րու­թեան ըն­թեր­ցո­ղը պի­տի գտ­նէ Բա­տայ­ի գրու­թիւն­նե­րէն հայե­րէն թարգ­մա­նու­թիւն­ներ։ Հրամ­ցու­ած է հոս նախ 193­0ի շուրջ "կո­նային աչք­"ին նո­ի­րու­ած ցն­ցիչ մտո­­րում­նե­րը, որոնք իրա­րու կը խառ­նեն առաս­պե­լա­կան մար­դա­բա­նու­թեան մը շուրջ տե­սա­բա­նա­կան նկա­տո­ղու­թիւն­նե­րը եւ Բա­տայ­ին յա­տուկ սե­ռային ցնո­րանք­նե­րը, ու ցոյց կու տան կա­պակ­ցու­թիւնն ու բա­ժա­նու­մը ցնո­րան­քին եւ փի­լի­սո­փա­յու­թեան մի­ջեւ։ Յե­տոյ կու գայ 193­7ին Acéphale խմ­բակ­ցու­թեան հա­մար պատ­րաստուած ան­վեր­նա­գիր գրու­ածք մը, որ ուշ երե­ւան բե­րու­ած ըլ­լա­լով՝ ընդ­հան­րա­պէս նկա­տի չէ առ­նո­ած Բա­տայ­ի կեն­սա­գիր­նե­րուն եւ մեկ­նա­բան­նե­րուն կող­մէ։ Վեր­­ջա­պէս կու տամ 194­3ի գիր­քին երկ­րորդ բա­ժի­նը ("­Չար­չա­րան­քը") ամ­բող­ջու­թեամբ։ Ապա­գային կ՚են­թա­դրեմ որ հա­տոր մը պէտք պի­տի ըլ­լայ պատ­րաս­տել, որ հա­ւա­քէ Բա­տայ­ի պոռն­կագ­րա­կան-փի­լի­սո­փա­յա­կան էջե­րէն մաս մը, ու իր եր­կու մեծ "Հան­րա­գու­մար­ներ­"էն առ­նու­ած էջեր։ 201­3ի աշ­նան, երբ Պո­լիս էի, իմա­ցայ որ Երե­ւա­նի մէջ լոյս տե­սած էր Բա­տայ­ի "Ներ­քին փոր­ձըն­կա­լու­մը" գիր­քին արե­ւե­լա­հայե­րէն թարգ­մա­նու­թիւ­նը։ Չեմ տե­սած զայն։ Պահ մը վա­րա­նե­ցայ։ Ներ­կայ հա­տո­րին մէջ պա­հե՞լ թէ ոչ այդ գիր­քէն թարգ­մա­նածս։ Որո­շե­ցի պա­հել։ Ըն­թեր­ցո­ղին հա­մար գե­ղե­ցիկ առիթ մըն է, կար­ծեմ, եր­կու թարգ­մա­նու­թիւն­նե­րը իրա­րու բաղ­դա­տե­լու եւ կա­տա­րե­լու ինչ որ Ան­տո­ւան Բեր­ման պի­տի կո­չէր "թարգ­մա­նու­թիւն­նե­րու քն­նա­դա­տու­թիւն" մը։ Եւ ամեն պա­րա­գայի՝ Բա­տայ­ի եւ Բլան­շոյի մա­սին գրե­լու նա­խա­ձեռ­նու­թիւ­նը իմաստ մը ու­նէր իմ աչ­քիս մի­միայն թարգ­մա­նու­թիւն­ներ հրամ­ցնե­լու պայ­մա­նով։ Թարգ­մա­նու­թիւ­նը հոս՝ էա­պէս մաս կը կազ­մէ ներ­կա­յացուած աշ­խա­տա­սի­րու­թեան։



2

­Տե­սա­նե­լիու­թիւ­նը, վկան, վե­րապ­րո­ղը


­Պատ­կե­րը կը պատ­կա­նի՞ "տե­սա­նե­լի­"ի իրա­ւա­կար­գին, թէ՞ ոչ։ Եւ եթէ ո՛չ՝ ո՞ւր կ՚ան­ցնի ու­րեմն գաղտ­նի սահ­մա­նը պատ­կե­րին եւ տե­սա­նե­լիին մի­ջեւ։ Բնա­կան հար­ցում մը չէ այս մէ­կը, հար­ցում մը չէ՛ որ կը բնա­կի բնա­կա­նօ­րէն մար­դուս մէջ, զոր կը հարց­նենք մենք մե­զի ամեն ան­կիւ­նա­դար­ձի։ Բայց կը յայտ­նու­ի օր մը, երբ պա­տահ­մամբ կամ ոչ՝ ար­կած մը պա­տա­հի տե­սո­ղու­թեան։ Ար­կա­ծէն ետք, կ՚ար­թն­նանք, քնա­ցած էինք, եօ­թը օրու­ան լոյ­սը կը ժայթ­քի մեր աչ­քին մէջ։ Առաջ, գաղտ­նի սահ­մա­նին գաղտ­նա­բար գծած տա­րած­քէն ներս կ՚ապ­րէինք։ Սահ­մա­նը մեզ կը պատս­պա­րէր լոյ­սին դէմ։ Հի­մա սահ­մա­նը իր պաշ­տօ­նը չի կա­տա­րեր այ­լեւս։ Յանձ­նո­ած են լոյ­սին, դէմ առ դէմ օրո­ւան լոյ­սին հետ, ան­սահ­ման։ Առաջ կր­նայինք տես­նել, իրեր, առար­կա­ներ, դաշ­տան­կար­ներ, բայց նաեւ պա­տա­հար­ներ, իրա­դար­ձու­թիւն­ներ։ Կր­նայինք նկա­րա­գրել ինչ որ տե­սած էինք։ Կր­նա­յինք պատ­մել իրա­դար­ձու­թիւն­նե­րը, փաս­տա­ցի եւ հա­ւա­տար­ժան պա­տու­մով։ Այս բո­լոր "կր­նա­յինք"­նե­րը միասին աշ­խարհ մը կը կազ­մէին, այդ է որ կը կո­չէինք աշ­խարհ, այն որ պատս­պա­րու­ած էր, այն որ մարդ ըլ­լա­լու մեր կո­չու­մին գո­յա­ցու­թիւն կ՚ըն­ծայէր։ Հի­մա ո՛չ մէկ աշ­խարհ։ Չենք պատս­պա­րու­ած։ Բայց նաեւ չենք հասկ­ցած պա­տա­հա­ծը։ Ար­կա­ծը մեր հաս­կա­ցո­ղու­թեան կա­րո­ղու­թիւն­նե­րէն վեր էր։

Տես­նել ու պատ­մել միասի՞ն։ Բառ մը կայ, մէկ բառ, հայե­րէ­նի ինչ­պէս եւ­րո­պա­կան լե­զու­նե­րուն մէջ, եր­կու­քը միասին ըսե­լու հա­մար։ "Վ­կայ" բառն է։ Իրար­մէ ազ­դու­ե՞ր են լե­զու­նե­րը։ Թէ՞ ար­դեօք միեւ­նոյն երե­ւոյթն էր, լե­զու­ա­կան նր­բե­րանգ­նե­րէն ան­կախ, եւ լե­զու­նե­րը բնաւ պէտք չու­նէին իրա­րու վրայ ազ­դե­ցու­թիւն գոր­ծե­լու այդ նոյն երե­ւոյ­թին նոյն անու­նը տա­լու հա­մար, մէ­կէն միւ­սը կա­տա­րեալ թա­փանց­կու­թեամբ մը։ Եթէ ի վի­ճա­կի եմ տեսնելու, ան­դրա­դառ­նա­լու, պա­տա­հա­րի մը վայ­րին վրայ ներ­կայ գտ­նու­ե­լու, կր­նամ պա­տա­­հա­ծին վկան ըլ­լալ ի հար­կէ։ Բայց եթէ ի վի­ճա­կի եմ նաեւ անոր մա­սին խօ­սե­լու, պա­տա­հա­ծը պատ­մե­լու, եւ հար­ցու­փոր­ձի են­թար­կու­ե­լու պա­րա­գային՝ եղա­ծը բա­ցատ­րե­լու, պա­տաա­հա­րին մա­սին զե­կու­ցե­լու, իմ երէկուան ներ­կա­յու­թիւնս եւ այ­սօ­րու­ան խօսքս միասին՝ ճշ­մար­տու­թեան գրա­ւա­կա­նը դարձ­նե­լու, նո­րէն վկայի դերս կը կա­տա­րեմ, կը վկայեմ պա­տա­հա­ծին մա­սին։ "Վ­կայ" բա­ռին մէջ կայ տես­նե­լու եւ պատ­մե­լու ան­քակ­տե­լի կա­պակ­ցու­թիւ­նը, միշտ ճշ­մար­տու­թեան սի­րոյն։ Այ­սօր այդ ճշ­մար­տու­թիւ­նը ընդ­հան­րա­պէս (կամ գրե­թէ միայն) պատ­մա­կան բնոյթ կը կրէ, նոյ­նիսկ եթէ կան­չո­ւած եմ վկայե­լու դա­տա­րա­նի մը առ­ջեւ։ Խոր­քին մէջ, երբ ճշ­մար­տու­թիւ­նը սկ­սած է իր գոր­ծը կա­տա­րել, միշտ կան­չո­ւա­ծի վի­ճակն ու­նիմ, դա­տա­րա­նի մը առ­ջեւ վկայե­լու։ Այ­սօր ուրեմն՝ ճշ­մար­տու­թեան սի­րոյն կը վկայեմ։ Իսկ երէկ ինչ­պէ՞ս էր, երբ յու­նա­րէն "վ­կայ" բա­ռը մտած է քրիս­տո­նէական բա­ռա­պա­շա­րին մէջ եւ նա­հա­տա­կու­ո­ղը դար­ձած է ու­րիշ ճշ­մար­տու­թեան մը սի­րոյն զոհուո­ղը, մա­հով վկայո­ղը, որ­պէս­զի յա­ւի­տեանս յա­­ւի­տե­նից ճշ­մար­տու­թիւ­նը ըսու­ի ու լսու­ի, "վ­կա­յա­բա­նա­կան" պա­տում­նե­րուն ընդ­­մէ­ջէն։ Վկան այդ­տեղ ալ չէ՞ր խօ­սեր պատ­մու­թեան դա­տա­րա­նին առ­ջեւ։ Բո­լոր հա­ւատք­նե­րէն ձեր­բա­զա­տու­ած ենք։ Չենք կր­ցած այս մէկ հա­ւատ­քէն ձեր­բա­զատուիլ, պի­տի ըսէր Նից­շէ մօ­տա­ւո­րա­պէս։ Իսկ մեր ապ­րած օրե­րուն, երբ "վ­կա­յու­թիւն" բա­ռին իմաս­տը մեր աչ­քե­րուն առ­ջեւ փոխուե­ցաւ եւ­րո­պա­կան լե­զու­նե­րուն մէջ, պատ­մա­կան նշա­նա­կու­թիւն կրող շր­ջա­փո­խու­թեամբ կամ ուռ­ճա­ցու­մով, եւ սկ­սաւ էա­կան, փի­լի­սո­փա­յա­կան եւ գրե­թէ աս­տու­ա­ծա­բա­նա­կան իմաս­տով՝ հրէական Ող­ջա­կէ­զի վե­րապ­րող­նե­րուն վկա­յու­թիւն­նե­րը պար­փա­կել իր պատ­մայ­ղա­ցա­կան տա­րո­ղու­թեան սահ­ման­նե­րէն ներս, ին­չի՞ մա­սին, ին­չի՞ հա­մար կը վկայեն ար­դեօք վկա­յու­թիւ­նը եւ վկա­յա­գրու­թիւ­նը։ Ամեն ին­չի մա­սին կը վկայու­ի այ­սօր։ Բայց վկայի՞ն մա­սին։ Nie­mand / zeugt für den / Zeugen, կը գրէր Պաոլ Ցե­լան (Paul Celan, "Aschen­glo­rie", ("Մո­խի­րի փառք"), 1967)։ Այո՛։ Ո՞վ պի­տի վկայէ վկա­յին մա­սին։ Ու վեր­ջա­ւո­րու­թեան՝ ո՛չ մէկ աշ­խարհ որ մեզ ըն­դու­նէր, պար­փա­կէր իր սահ­ման­նե­րուն մէջ, որ մեզ սահ­մա­նէր։

Վ­կա­յու­թիւ­նը, վկայե­լու կա­րո­ղու­թիւ­նը, տես­նե­լու-պատ­մե­լու այն­քան բնա­կան զոյ­գը, այն մէ­կը որ կը սահ­մա­նէ մեր մարդ­կայ­նու­թիւ­նը, աշ­խար­հի երե­սին բնա­կե­լու շնոր­հու­ած բա­րի­քը, կր­նայ խախ­տիլ։ Վկան մեր մէջ այն ատեն կը բա­ցա­կա­յի։ Եւ այն ատեն՝ ո՛չ մէկ վկայ որ վկայէր վկա­յու­թեան, վկայ ըլ­լա­լու կա­րո­ղու­թեան, խախ­տած ըլ­լա­լուն հա­մար։ Եթէ վկան մեռ­ցու­ած է մեր մէջ, կ՚ապ­րինք որ­պէս վե­րա­պրող­ներ։ Վկա­յու­թեան ապա­հով սահ­ման­նե­րուն մէջ, ամեն ին­չի կա­րե­լի է վկայ ըլ­լալ, ամե­նէն ան­նշան դէպ­քե­րուն, ինչ­պէս պատ­մա­կան տա­րո­ղու­թիւն ու­նե­ցող իրա­դար­ձու­թիւն­նե­րուն։ Բայց ո՞ւր կը սկ­սի եւ ո՞ւր կը վեր­ջա­նայ վկա­յու­թիւ­նը։ Ո՞ւր է սահ­մա­նը։ Ամեն դէպ­քի մա­սին կա­րե­լի է վկայել։ Բայց օրի­նակ վկա­յու­թեան խախ­տու­մին մա­սին ար­դեօք կա­րե­լի՞ է վկայել։ Այն ալ դէպք մը չէ՞ ու­րիշ դէպ­քե­րու կար­գին։ Ահա­ւա­սիկ հար­ցու­մը որ վե­րապ­րո­ղը կը հարց­նէ ինքն իրեն ան­դա­դար, եւ միայն ին­քը կր­նայ հարց­նել։ Ինչ­պէ՞ս կ՚ըլ­լայ որ այդ­քան քիչ բան գի­տենք այս նիւ­թե­րուն շուրջ։ Եւ տա­կա­ւին կը հա­ւա­տանք պատ­մա­կան ճշ­մար­տու­թեան։ Կը պատ­րաս­տո­ւինք տա­կա­ւին աշ­խար­հը ողո­ղե­լու վկա­յու­թիւն­նե­րով։ Բայց ո՞վ պի­տի վկայէ վկային հա­մար։


Մա­հա­դի­մա­կը

­Սոյն գիր­քին երկ­րորդ բաժ­նին մէջ քով քո­վի դրո­ւած եր­կու ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րը՝ "Ինքն իր պատ­կե­րը..." եւ "Պատ­մու­թեան զգա­ցո­ղու­թիւ­նը" գրի առ­նու­ե­ցան իրենց ներ­կայ ձե­ւով գրե­թէ եր­կու տա­րի հե­ռա­ւո­րու­թեամբ, մէ­կը՝ 2010 Նոյեմ­բե­րին, միւ­սը՝ 2012 Յու­լի­սին։ Առա­ջի­նը իրա­պէս կը սկ­սի պատ­կե­րի հար­ցով ու կը հաս­նի պա­տա­հա­բար Մո­րիս Բլան­շոյի պա­տում­նե­րուն։ Երկ­րոր­դը ար­դէն իսկ այդ պա­տում­նե­րու աշ­խար­հին մէջն է, եւ գլ­խա­ւո­րա­բար ա՛յն մէ­կուն՝ որ կը կո­չո­ի "Օր-ցե­րե­կու­ան խե­լա­գա­րու­թիւ­նը"։ Այս մէ­կը ընդ­լայ­նում մըն է ֆրան­սե­րէն նա­խա­գոյ տար­բե­րա­կի մը։ Եւ քա­նի որ թարգ­մա­նու­թիւ­նը որ­պէս այդ՝ Բլան­շոյի հոս կար­դա­ցո­ւած ու խօսուած պա­տում­նե­րուն գաղտ­նի նիւթն էր նաեւ, կ՚ու­զեմ քիչ մը եւս կե­նալ գրա­ռու­մի պայ­ման­նե­րուն վրայ։

Ը­սի որ հրա­մա­յա­կան մը կար միայն, ո՛չ աւե­լի։ Կար ան­հրա­ժեշ­տու­թիւն մը, "պատ­կե­րի"ն մա­սին գրե­լու։ Այդ հրա­մա­յա­կա­նին եւ այդ ան­հրա­ժեշ­տու­թեան թե­լան­դրան­քով է, որ առա­ջին նպա­տակս լու­սան­կա­րիչ արու­ես­տա­գի­տու­հիի մը՝ Կա­րոլ Ֆէ­կէ­տէի նոր լոյս տե­սած գիր­քին մա­սին գրել էր։ Գիր­քը (լոյս տե­սած 201­0ին) կը կոչուէր "Ce qui reste" ("Ի­նչ որ կը մնայ", ու­րեմն՝ Նշ­խարք կամ Մնա­ցոր­դաց)։ Մո­միաներ, ան­ծա­նօթ սուր­բե­րու նշ­խար­ներ, քո­ղա­ծածկ ար­ձան­ներ, "փրկ­չա­կան պատ­­կեր"»ին շուրջ կրկ­նա­պա­տիկ աշ­խա­տանք մը, մարդ­կա­յին (ու աստուա­ծային) դիակին շուրջ մտա­սե­ւե­ռում մը, պատ­կե­րին եւ նկա­րին մի­ջեւ տա­րու­բե­րո­ւող խոր մտա­ծո­ղու­թիւն մը։ Այդ­տեղ է որ պա­տա­հա­բար դի­մե­ցի Բլան­շոյի 195­5ի "Գրա­կան տա­րած­քը" գիր­քին վեր­ջին էջե­րուն, որոնք կը խօ­սին պատ­կե­րի "եր­կու տար­բե­րակ­ներ"ուն մա­սին։ Հոն է որ կար­դա­ցի այս նա­խա­դա­սու­թիւ­նը՝ "Դիակը ինքն իր պատ­կերն է", որ շա­բաթ­նե­րով ար­թուն պա­հեց զիս։ Կա­րոլ Ֆէ­կէ­տէի նկար­նե­րուն շուրջ աշ­խա­տան­քը ըստ այնմ բնոյթ փո­խեց։ Լու­սա­նկար­­չու­հիին մո­միանե­րէն, նշ­խարք­նե­րէն եւ նշ­խա­րա­տու­փե­րէն՝ սե­ւե­ռու­մը ան­ցաւ մա­հա­դի­մա­կին եւ մա­հա­դի­մա­կի պատ­կեր­­նե­րուն, որոնք Բլան­շոյին յափշ­տա­կու­ած եւ հար­ցա­կան նայուած­քը հրա­ւի­րե­լէ շատ առաջ՝ տարօրի­նա­կօ­րէն մուտք գոր­ծած էին պատ­­կեր ըսու­ա­ծին մա­սին, պատ­կեր ըսու­ա­ծին շուրջ, Հայ­դե­գե­րի նկա­տո­ղու­թիւն­նե­րուն մէջ, 192­6ի տա­րե­շր­ջա­նին, դա­սըն­թաց­քի մը ծի­րէն ներս։ Լու­սա­նկա­րը պատ­կե­րը կը հրամց­նէր մա­հա­դի­մա­կին։ Մա­հա­դի­մա­կը պատ­կե­րը կը հրամց­նէր մե­ռեալին (այս նա­խա­դա­սու­թիւն­նե­րը կա­րե­լի է եր­կու ուղ­ղու­թեամբ կար­դալ ան­շուշտ)։ Իսկ մե­ռեալը, դիակը, որո՞ւն պատ­կե­րը կը հրամ­ցնէր, որո՞ւն կը հրամց­նէր պատ­կե­րը։ Ուր­կէ՞ կը նայէր մե­զի երբ նմա­նու­թիւն մը կը թե­լադ­րէր։

Այս­պէս է որ պատ­կե­րին շուրջ աշ­խա­տան­քը նոր հան­գա­մանք ստա­ցաւ, մա­հա­դի­մա­կով, մա­հա­դի­մա­կի վա­րա­կիչ յափշ­տա­կու­մով։ Դար­ձաւ վե­րապ­րո­ղի երե­ւոյ­թին դէմ յան­դի­ման՝ լե­զու­ի հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րուն փոր­ձար­կու­մը։ Ստի­պո­ղա­կան ան­ցք մըն էր հոս փի­լի­սո­փա­յա­կան բա­ժի­նը ("Ինքն իր պատ­կե­րը..." կո­չու­ած բաժ­նին երկ­րորդ գլու­խը), ձեւ մը նայե­լու թէ ու­րիշ­ներ ի՛նչ ըսած էին, եւ ար­դէն իսկ՝ մա­հա­դի­մա­կի շուրջ ան­դրա­դարձ մը։ Բայց միայն դիակը չէր "ինքն իր պատ­կե­րը", Բլան­շոյի բազ­մա­շերտ նկա­րագ­րու­թեան մէջ։ Նաեւ լե­զո՛ւն այդ­պի­սին էր։ Ո՞ւր ար­դեօք լե­զուն յան­կարծ "ինքն իր պատ­կե­րը" կը դառ­նար։ Գրա­կա­նու­թեան մէջ, կ՚ը­սէ Բլան­շոյ։ Ու­րեմն գրա­կա­նու­թիւ­նը կը խօ­սէր մե­ռե­լային խոր­քէ՞ մը (իր իսկ դիակային խոր­քէն մեկ­նե­լո՞վ, ան­կէ զա­տու­ե­լո՞վ եւ անոր մա­սի՞ն)։ Վե­րապ­րո­ղի ու վե­րապ­րու­մի փորձըն­կա­լու­մը իրա­պէս գրա­կա­նու­թեա՞մբ կ՚ըսուէր եւ կը կա­տա­րու­էր։ Բարդ հար­ցում­ներ էին ասոնք։ Ի վի­ճա­կի պէտք է ըլ­լայինք հասկ­նա­լու այս ամ­բող­ջը։ Գրա­կա­նու­թի՞ւնն է որ լե­զուն կը վե­րա­դարձ­նէ մա­հէն, մա­հավ­ճի­ռը ար­ձա­կե­լով եւ մա­հը կեց­նե­լով, եր­կու­քը միաժա­մա­նակ, մէկ շար­ժու­մով։ Բայց ի՞նչ կը նշա­նա­կէ այն ատեն՝ վե­րա­դառ­նալ մա­հէն։ Ի՞նչ կը նշա­նա­կէ վե­րապ­րիլ։


­Թարգ­մա­նու­թիւն­ներ եւ երե­ւու­թա­բա­նու­թիւն

"Պատ­կեր"ին մա­սին գրե­լու հրա­մա­յա­կա­նը խորհր­դա­ւոր կեր­պով առն­չու­ե­ցաւ այս­պէս "վերապ­րող"»ի կեր­պա­րը խօ­սեց­նե­լու ստի­պո­ղու­թեան։ Եւ քա­նի որ հայե­րէն կը գրէի, այդ առն­չու­մը եւ առն­չու­մին հետ՝ քիչ վե­րը շարուած հար­ցում­նե­րը պի­տի չի­մացուէին, պի­տի մնային վե­րա­ցա­կան ու բռ­նա­զբօ­սիկ, եթէ Բլան­շոյի 194­8ի եւ 194­9ի պա­տում­նե­րը, առա­ջին հեր­թին՝ "Մա­հա­վճի­ռը" եւ նոյն այդ "Օր-ցե­րե­կո­ան խե­լա­գա­րու­թիւ­նը" չթարգ­մա­նու­էին եւ չհ­րամ­ցու­էին թարգ­մա­նու­թեամբ։ Հո՛ն է որ Բլան­շոյ կը մտ­նէ ի հար­կէ պատ­կե­րին, մա­հա­դի­մա­կին, վերապ­րու­մին, եւ ասոնց ետին պահուը­տած թարգ­մա­նա­կան լե­զու­ին եւ թարգ­մա­նու­թեան ետին՝ վե­րապ­րող լե­զու­ի յա­րու­ցած հար­ցե­րուն մէջ։ Չի դներ այդ հար­ցե­րը փի­լի­սո­փա­յա­կան լե­զու­ով։ Կը մտ­նէ անոնց մէջ գրա­կա­նու­թեան մի­ջո­ցաւ։ Գրա­կա­նու­թիւ­նը կը դառ­նայ երե­ւու­թա­բա­նա­կան տար­րա­լու­ծա­րան մը։ Անհ­րա­ժեշ­տու­թիւ­նը "պատ­կեր­"ին եւ "վերապ­րող­"ին մի­ջեւ հա­ղոր­դակ­ցու­թիւ­նը ստեղ­ծող աղօտ, չբա­ցա­յայ­տու­ած ճամ­բա­նե­րուն վրայ քա­լել էր։ Վերապ­րո­ղը վե­րա­դար­ձողն է, այո՛։ Բայց նաեւ ա՛յն է որ իր հետ կը բե­րէ քայ­քա­յու­մը, գժ­տու­թիւ­նը, ա՛յն է որ օրէն­քին հետ կը խա­ղայ տա­րօ­րի­նակ սի­րա­յին (եւ սա­կայն ահ­ռե­լիօրէն լուրջ) խա­ղեր, այն իսկ օրէն­քին հետ որ իր կար­գին քայ­քա­յու­մի եւ գժ­տու­թեան հրեշ­տակն է, խոր­հր­դա­ւոր եւ խո­րունկ ան­հաշ­տու­թեան հրեշ­տա­կը։

Վերապ­րո­ղի կեր­պա­րին ի խն­դիր ու­ղե­ցոյ­ցը կամ ու­ղե­նի­շը՝ Մո­րիս Բլան­շոյի էջե­րը հան­դի­սա­ցան ու­րեմն։ Այդ տա­րի­նե­րուն, Բլան­շոյ վէ­պեր ու պա­տում­ներ կը գրէր, եւ գրա­կա­նու­թեան շուրջ գլ­խա­պտոյտ պատ­ճա­ռող էջեր։ Իր­մէ առաջ՝ Կաֆ­կա կամ Ռիլ­կէ նոյն փոր­ձա­ռու­թեան մա­սին խօ­սած էին, ան­պեղ ան­ջր­պե­տի մը առա­ջին այ­ցե­լու­ներն էին։ Բլան­շոյ իրենց հետ­քե­րուն վրայ կը քա­լէր։ Բայց ինքն էր որ երե­ւան կը բե­րէր այդ հետ­քե­րը։ Ինքն էր որ կը բա­ցատ­րէր իրենց ար­կա­ծախնդ­րա­կան յա­ռաջ­խա­ղաց­քը։ Այդ ընե­լու հա­մար, պէտք ու­նէր ե՛ւ փի­լի­սո­փա­յա­կան բա­ռա­պա­շար մը գոր­ծա­ծե­լու, ե՛ւ ինքն իսկ խու­զար­կո­ւած ան­ջր­պե­տին բնա­կի­չը ըլ­լա­լու իր պա­տում­նե­րուն ճամ­բով։ Ատ­կէ կու գար Բլան­շոյի էջե­րուն բա­ցա­ռիկ դժու­ա­րու­թիւ­նը, բայց նաեւ ըն­թեր­ցող­նե­րու եր­կու կամ երեք սե­րուն­դի վրայ իրենց գոր­ծած բա­ցա­ռիկ հմայ­քը։

Պատ­կե­րի մա­սին գրո­ած 195­5ի էջե­րէն զատ թարգ­մա­նել պէտք էր այդ պա­տում­նե­րը։ Անոնք լոյս տե­սան "Վի­պում­ներ" հա­տո­րին մէջ։ Հոս՝ յա­ւելուա­ծա­կան բաժ­նին մէջ զե­տե­ղե­ցի Բլան­շոյի 195­5ի գիր­քէն՝ "Գրա­կան տա­րած­ք"էն պատ­կե­րի հար­ցին եւ պատ­կե­րի նկա­րա­գրու­թեան վե­րա­բե­րեալ հատուած­նե­րը։ Կը կրկ­նեմ ինչ որ ըսի Բա­տայ­էն հրամ­ցու­ած թարգ­մա­նու­թիւն­նե­րուն մա­սին քիչ վե­րը. թարգ­մա­նու­թիւ­նը մաս կը կազ­մէ մտա­ծո­ղա­կան աշ­խա­տան­քին։ Չեմ ու­զեր ըսել որ այդ թարգ­մա­նու­թիւն­նե­րը հասկ­նա­լի պի­տի չըլ­լային առանց իմ պար­զա­բա­նում­նե­րուս, քաւ լի­ցի՛։ Բայց գրա­կան փոր­ձըն­կա­լու­մը կ՚անց­նի բնա­գի­րէն դէ­պի թարգ­մա­նու­թիւն։ Թարգ­մա­նու­թիւ­նը իր արար­քով ու արա­րու­մով է որ կը ստանձ­նէ բլան­շո­յա­կան փորձըն­կա­լու­մը, եւ ո՛չ թէ միայն պա­տում­նե­րուն մէջ պատ­մու­ա­ծով, պատ­մու­ա­ծը հա­յե­րէ­նի վե­րա­ծե­լով։




Են­թա­կային յե­ղա­փո­խու­թիւ­նը եւ վե­րապ­րո­ղը


­Պէտք ու­նինք վե­րապ­րո­ղի երե­ւու­թա­բա­նու­թիւն մը զար­գա­ցնե­լու։ Պէտք ու­նինք հե­տա­քն­նու­թիւն մը կա­տա­րե­լու վե­րապ­րո­ղին շուրջ, պէտք ու­նինք ստու­գե­լու իր ինք­նու­թիւ­նը։ Եւ սա­կայն գի­տենք որ փի­լի­սո­փա­յա­կան առու­մով՝ երե­ւու­թա­բա­նու­թիւն կո­չու­ա­ծը կը նկա­րագ­րէ կամ առ­նո­ւազն կ՚են­թադ­րէ են­թա­կայի մը փոր­ձա­ռու­թիւ­նը։ Մինչ­դեռ հոս թե­լադ­րո­ւա­ծը այն է, որ վե­րապ­րո­ղը են­թա­կային հա­կե­րեսն է, ու չու­նի փոր­ձա­ռու­թիւն մը որ­մէ ին­քը ի վի­ճա­կի ըլ­լար զե­կոյց մը ար­տադ­րե­լու։ Եւ ա՛յս է խոր­քին մէջ ի՛մ նա­խա­ձեռ­նու­թեանս գլ­խա­ւոր ար­դա­­րա­ցու­մը։ Փի­լի­սո­փա­յա­կան աւան­դու­թիւն չու­նե­ցող լե­զո­ւի մը մէջ տեղ կը գտ­նեն այս նիւ­թե­րը, որով­հե­տեւ ան­շուշտ ժա­մա­նա­կը նաեւ եկած է որ այս լե­զուն մտա­ծու­մի եւ մտա­հո­գու­թեան առար­կայ դարձ­նէ փի­լի­սո­փա­յա­կան աւան­դու­թեան բա­ցա­կա­յու­թիւ­նը ինքն իր մէջ։ Բայց տեղ կը գտ­նեն վեր­ջա­պէս որով­հե­տեւ վե­րապ­րո­ղը վեր­ջին հաշուով փի­լի­սո­փա­յա­կան նիւթ մը չէ։ Վե­րապ­րո­ղի "փոր­ձա­ռու­թեան" ան­հրա­ժեշտ հե­տա­պն­դու­մը կը պա­հան­ջէ նկա­րագ­րու­թեան ու նախ եւ առաջ՝ հե­տա­քն­նու­թեան նոր մի­ջոց­ներ։ Այդ հա­կա­սա­կան երե­ւու­թա­բա­նու­թիւնն էր կար­ծեմ 194­9ին Բլան­շոյին փոր­ձա­ծը, իր վէ­պե­րով ու պա­տում­նե­րով, պատ­կե­րի ու պատ­կե­րա­կա­յու­թեան մա­սին 195­5ի յա­ւելուա­ծը գրե­լէն քա­նի մը տա­րի առաջ ար­դէն իսկ։ Եւ ամեն պա­րա­գայի Բլան­շոյի փոր­ձա­ռա­կան ոճը գրա­ւա­կան մըն է, փի­լի­սո­փա­յու­թեան ուղ­ղու­ած, փի­լի­սո­փա­յու­թեան երե­ւու­թա­բա­նա­կան տե­սա­կին, հե­գե­լեան կամ հու­սեր­լեան տար­բե­րա­կով։ "Ոգիին երե­ւու­թա­բա­նու­թիւ­նը" կը մնայ են­թա­կայի մը ինք­նա­կա­յա­ցու­մին ոդի­սա­կա­նը։ Ո՛չ մէ­կը բա­ցատ­րած էր մե­զի թէ ին­չո՛ւ են­թա­կային եր­կու երե­սակ­նե­րը, պատ­կե­րը եւ օրէն­քը, այդ­քան լաւ յա­րա­բե­րու­թիւն­ներ մշա­կած են իրա­րու հետ վեր­ջին եր­կու դա­րե­րուն։ Ո՛չ մէ­կը բա­ցատ­րած էր մե­զի թէ ին­չո՛ւ հե­տե­ւա­բար են­թա­կան ամեն ինչ իր մէջ կը պա­րու­նա­կէ յա­ռա­ջա­գու­նէ, մէկ հա­րու­ա­ծով. արու­ես­տը, առաս­պե­լը, եւ քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նը։ Օրէն­քը եւ պատ­կե­րը գաղտ­նա­բար իրենց խա­ղը խա­ղա­ցեր են ու մեզ իրենց խա­ղա­լիք­նե­րը դար­ձու­ցեր։ Եւ յան­կարծ, խա­ղը կը շր­ջու­ի։ Վե­րապ­րո­ղը կ՚ուրուա­գծու­ի, ին­քը կը սկ­սի սե­ռային խա­ղեր խա­ղալ օրէն­քին հետ։ Օր-ցե­րե­կու­ան խե­լա­­գա­րու­թիւնն է։ Վերապ­րո­ղը ինքն իր մա­սին կը խօ­սի, կը պատ­մէ կար­ծէք հիմ­նա­ւոր ար­կա­ծը, ապա­կին աչ­քե­րուն մէջ, տե­սո­ղու­թեան կո­րուս­տը, իր վե­րապ­րի­լը կը նկա­րա­գրէ որ­պէս տե­սո­ղու­թեան վե­րապ­րի­լը, տե­սո­ղու­թեան գե­րապ­րիլ մը, այդ տպա­­­ւո­րու­թիւ­նը ձգե­լով որ հի­մա ի վի­ճա­կի է ուղ­ղա­կի տես­նե­լու, դէմ առ դէմ տես­նե­լու, պատ­կե­րին միւս տար­բե­րա­կը։ Են­թա­կային օր-ցե­րե­կը (որ նաեւ, պի­տի տես­նենք, վկային օր-ցե­րեկն է, վկայ ըլ­լա­լու կա­րե­լիու­թեան, եւ ու­րեմն են­թա­կային կո­րի­զը կազ­մող ինք­նա­վկա­յու­թեան հնա­րա­ւո­րու­թեան օր-ցե­րե­կը) կը խե­լա­գա­րի։ Այս ամ­բող­ջը կը բա­ցատ­րէ, թէ ին­չո՛ւ այդ­քան դժո­ւար է վե­րապ­րո­ղին տե­ղա­գրու­թիւ­նը։ Մեր տրա­մա­դրու­թեան տակ ու­նինք միայն ինք­նա­կայ են­թա­կային քա­ղա­քա­կիրթ, յղ­կու­ած, քն­նու­ած լե­զուն, վերապ­րո­ղը խօ­սե­ցնե­լու հա­մար։

Այն­պէս կը թու­ի ու­րեմն որ խա­ւա­ւորուած ըն­թեր­ցում­ներ ան­հրա­ժեշտ են, մին­չեւ որ հաս­նինք վե­րապ­րո­ղին եւ պատ­կե­րին։ Իրա­պէս ան­հրա­ժե՞շտ է լսած ըլ­լալ Կան­տի "Զուտ բա­նա­կա­նու­թեան քն­նա­դա­տու­թեան" եւ անոր մէջ ներ­կա­յա­ցու­ած երե­ւա­կա­յու­թեան եւ պատ­կե­րա­կա­յու­թեան ուս­մուն­քին մա­սին։ Անհ­րա­ժե՞շտ է լսած ըլ­լալ Հայ­դե­գե­րի 192­6ի դա­սըն­թաց­քին մա­սին կամ անոր 192­9ի հա­տո­րին (ո­ր մա­հա­դի­մա­կի օրի­նա­կը կը փո­խադ­րու­էր դա­սըն­թաց­քէն դէ­պի հրա­պա­րակ եւ լայն հա­սա­րա­կու­թիւն)։ Ան­հրա­ժե՞շտ է լսած ըլ­լալ Ժ.-Լ. ­Նան­սիի վեր­լու­ծում­նե­րուն մա­սին, որոնք կը փոր­ձեն մա­հա­դի­մա­կին օրի­նա­կը կար­դալ որ­պէս ախ­տա­նիշ, բայց չեն յա­ջո­ղիր ըսել թէ ին­չի՛ ախ­տա­նիշն էր, որով­հե­տեւ մե­ռե­լային նմա­նու­թիւ­նը չեն առն­չեր վերապ­րո­ղի օրի­նա­վի­ճա­կին։ Երբ 195­5ին Բլան­շոյ պատ­կե­րին եւ պատ­կե­րի եր­կու տար­բե­րակ­­նե­րուն շուրջ իր մտո­րում­նե­րը կը հրա­տա­րա­կէր, կը գոր­ծա­ծէր զուտ հայ­դե­գե­րեան բա­ռա­պա­շար մը, եւ սա­կայն չէր են­թադ­րեր որե­ւէ փի­լի­սո­փա­յա­կան ծա­նօ­թու­թիւն իր ֆրան­սա­ցի ըն­թեր­ցո­ղին կող­մէ։ Նոյնն է պա­րա­գան այ­սօր, երբ հա­յե­րէն կը գրեմ սոյն տո­ղե­րը։ Հա­յե­րէ­նը չու­նի ի հար­կէ փի­լի­սո­փա­յա­կան աւան­դու­թիւն, եւ ի մաս­նա­ւո­րի՝ իր մէջ (իր բա­ռա­պա­շա­րին մէջ, իր բնա­կիչ­նե­րու մտայ­նու­թիւն­­նե­րուն մէջ) չէ ար­ձա­նագ­րած ԺԸ դա­րուն պա­տա­հած են­թա­կային յե­ղա­փո­խու­թիւ­նը, որուն հե­տե­ւան­քով յան­կարծ են­թա­կան կը դառ­նայ (կամ դար­ձած է) ինք­նա­կայ, որ­պէս ինքն իր ար­տա­դրած օրէն­քին հպա­­տա­կո­ղը, որ­պէս ի՛ր էու­թեան խոր­քէն բխած պատ­կեր­ներ ար­տադ­րե­լու կա­րո­ղու­թեան ար­դիւն­քը։ Բա­րիք մը չէ ան­պայ­ման այդ յե­ղա­փո­խու­թիւ­նը ար­ձա­նա­գրած չըլ­լա­լը, բայց ճա­կա­տա­գիր մըն է։ Ժա­մա­նակ­նե­րը դժու­ար էին։ Մխի­թա­րեան հայ­րե­րը Աս­տո­ա­ծա­շուն­չով, Բառ­գիր­քով, լա­տի­նա­բան գրա­բա­րի մա­քրա­գոր­ծու­մով, ազ­գային պատ­մու­թեամբ, կամ Սաղ­մոս­նե­րու մեկ­նա­բա­նու­թեամբ զբա­ղած էին։ Ժա­մա­նակ չու­նէին են­թա­կայի ինք­նա­կա­յա­ցու­մով զբա­ղե­լու։ Եւ ինչ որ ալ ըլ­լար՝ ֆրան­սա­ցի ֆի­լո­զոֆ­նե­րուն պի­տի չհե­տե­ւէին (Մի­քա­յէլ Նալ­բան­դեանի տա­րօ­րի­նակ մե­ղա­դրանքն է, իրենց ուղ­ղու­ած)։­

Այ­սօր տե­ղէ մը պէտք է սկ­սիլ։ Կամ վերսկ­սիլ, դա­րե­րը կամր­ջե­լով։ Չենք կր­նար մին­չեւ վերջ ան­տե­ղեակ մնալ աշ­խար­հի ան­ցու­դար­ձե­րուն, չենք կր­նար մին­չեւ վերջ մեր լե­զուն զերծ պա­հել պատ­մու­թեան ըն­թաց­քը շր­ջա­փո­խող ար­կած­նե­րէն, յե­ղա­փո­խու­թիւն­նե­րէն։ Եւ այս ամ­բող­ջը ըսե­լէ ետք, կը սր­բա­գրեմ. նպա­տա­կը հոս հայե­րէն լե­զուն յան­կարծ բռ­նի կեր­պով փի­լի­սո­փա­յու­թեան ըն­դու­նակ դարձ­նել չէ, բա­ցար­ձա­կա­պէս։ Հարկ է լե­զու մը փնտ­ռել այն ին­չին հա­մար՝ զոր ո՛չ մէկ լե­զու եր­բե­ւի­ցէ չէ ըն­դու­նած ինքն իր մէջ։ Այ­սինքն ին­չի՞ն հա­մար։ Հա­մա­­ռօտ բա­ցա­տրու­թեամբ՝ վերապ­­րո­ղի ճշ­մար­տու­թեան հա­մար։ Ինչ­պէ՞ս գի­տեմ որ ո՛չ մէկ լե­զու այդ ճշ­մար­տու­թիւ­նը չէ ըն­դու­նած ինքն իր մէջ։ Ան­կէ՝ որ վե­րապ­րո­ղը ի՛նք չէր կր­նար ըն­դու­նիլ ի՛ր ճշ­մար­­տու­թիւ­նը։ Վե­րապ­րո­ղը ի՛նք դա­տա­պար­տու­ած էր ժխ­տե­լու ինքն իր էու­թիւ­նը եւ ինքն իր ճշ­մար­տու­թիւ­նը։ Կա­տա­րե­լա­պէս հա­կա­սա­կան տի­պար ու կեր­պար, քա­նի որ իր էու­թիւ­նը իր էու­թեան ժխ­տու­մին մէջ կը կա­յա­նար։
 

 

 

 

 

|
Arian AMU
Eurasia Partner
| ակտուալ ա | ռեւիզոր | եւ | բադաբադա՞ | մառան |
Փրինթինֆո Fineco The World Bank ակտուալ արվեստ
<հայ գրքի կենտրոն> մշակութային միություն | հեռ. +374 10 541 285, e-mail:arteria@arteria.am