| ակտուալ ա | ռեւիզոր | եւ | բադաբադա՞ | մառան |
|ռեւիզոր|
հրապարակված է 12.07.2015 | դեյվիդ հյում
ինքնասպանության մասին
Եթե ինքնասպանությունը համարվում է հանցանք, ապա միայն վախկոտությունը կարող է մեզ մղել դեպի դա: Եթե այն հանցանք չէ, ապա շրջահայացությունն ու արիությունը պետք է մեզ դրդեն մեկընդմիշտ ձերբազատվել գոյությունից, երբ այն դառնում է բեռ:

 

 

 

Շոտլանդացի փիլիսոփա Դեյվիդ Հյումի (1711-1776) այս էսսեի բարդ ճակատագիրը անդրադարձնում է քննարկվող թեմայի ու այդ թեմայի քննարկման նրա եղանակի հարուցած մարտահրավերները: Արթուր Շոպենհաուերն այս առիթով գրում էր․

Դրանց [ինքնասպանության դեմ ուղղված պատճառաբանությունների] ամենախորաթափանց հերքումը տրամադրել է Հյումը՝իր «Ինքնասպանության մասին» էսսեում, որն առաջին անգամ լույս է տեսել նրա մահից հետո եւ անմիջապես ճնշվել՝ Անգլիայում ամոթալի մոլեռանդությամբ եւ խայտառակ կղերատիրությամբ… (Շոպենհաուեր, «Ինքնասպանության մասին», S. 331)

Հյումն այս էսսեն գրել է 1755 թվականին: Իր հրատարակչի հետ, սակայն, նա որոշում է արդեն պատրաստի հրատարակությունից հանել ինչպես «Ինքնասպանության մասին», այնպես էլ «Հոգու անմահության մասին» էսսեները՝ խուսափելու համար կղերական շրջանակների հակազդեցությունից: Առաջին անգամ «Ինքնասպանության մասին» էսսեն հրատարակվում է 1770-ին, ֆրանսերեն (ըստ ամենայնի՝ Պոլ Հոլբախի թարգմանությամբ): Հյումն ինքը տեղյակ չէր այս հրատարակության մասին: Անգլերեն առաջին անգամ այն հրատարակվում է 1777 թվականին, Հյումի մահից հետո, ընդ որում՝ առանց հեղինակի անվան հիշատակության: Միայն 1783 թվականին է, որ էսսեն հրատարակվում է հեղինակի անվամբ՝ համալրված «նկատողություններով, որոնք մտածված են որպես հակաթույն այս գրառումների պարունակած թույնի դեմ»: Ո՞րն է, ուրեմն, այն «թույնը», որը պարունակում է այս էսսեն․ ոչ թե այն, որ Հյումը ընդվզում է աստծո խոսքի դեմ, երբ փաստարկում է ընդդեմ ինքնասպանությունն արգելող կրոնական պատճառաբանությունների, այլ այն դիրքը, որը հնարավոր է դարձնում նման փաստարկում կատարելն ընդհանրապես: «Թույնը», ուստի, այլ բան չէ, քան ինքը փիլիսոփայությունը՝ որպես մահն առերեսող մտագործունեություն: Պատահական չէ, որ Շոպենհաուերն այս էսսեն անվանում է «զուտ փիլիսոփայական»: Իսկ իրական փիլիսոփաները, Պլատոնի խոսքով, անընդհատ մտորելով մահը՝ մարդկանցից ամենաքիչն են վախենում մահից (Պլատոն, Ֆեդոն, 67e): Նրանք գտնվում են անընդհատ մահանալու գործընթացում, իսկ ինքնասպանությունը դառնում է փիլիսոփայության տարերքը, քանզի բյուրեղացնում է մահվան հետ հարաբերվելու, դեպի մահը գնալու փիլիսոփայական խիզախությունը: Շոպենհաուերը շեշտում է՝ Հյումի էսսեն զուտ փիլիսոփայական է, քանի որ «սառը բանականությամբ» է հերքում ինքնասպանության դեմ ուղղված պատճառաբանությունները:

Այս էսսեի առաջին հայերեն թարգմանությունը լույս է տեսել 2003 թ․ Գարուն ամսագրի 7-8 համարում (էջ 51-57, թարգմանիչ՝ Վարդան Ազատյան): Արտերիայի այս հրատարակության համար թարգմանիչն էսսեն վերաթարգմանել է՝ 1777-ի առաջին անգլերեն հրատարակությունից: Եթե առաջին թարգմանության պարագայում խնդիրը Հյումի միտքը հայերեն հասկանալի դարձնելն էր, ապա այս թարգմանության մեջ փորձ է արված Հյումի մտքին ու գրելաոճին հավատարիմ մնալով՝ բացահայտել հայերենի փիլիսոփայական ու էսսեիստական ներուժը․ ոչ միայն Հյումին «խոսեցնել» հայերեն, այլեւ հայերենը խոսեցնել «հյումերեն»:


                Վ․ Ա․

 


Փիլիսոփայությունից ծագող զգալի առավելություններից մեկը կայանում է այն զորավոր հակաթույնի մեջ, որը նա տրամադրում է ընդդեմ սնահավատության ու կեղծ կրոնի: Այդ ժանտաբեր ախտի դեմ բոլոր այլ դարմաններն իզուր են, կամ, առնվազն, երերուն: Պարզ ողջախոհությունն ու աշխարհի գործը, որոնք ինքնին ծառայում են կյանքի նպատակների մեծամասնությանը, պարզվում է, որ այստեղ անարդյունավետ են․ պատմությունը, ինչպես նաեւ առօրյա փորձը տրամադրում են գործելու եւ հարաբերվելու ամենազոր ընդունակություններով օժտված մարդկանց այնպիսի օրինակներ, որոնք իրենց ողջ կայնքում կքվել են կոպտագույն սնահավատության լծի տակ: Նույնիսկ խառնվածքի զվարթությունն ու քաղցրությունը, որոնք բալասանով օծում են ցանկացած այլ վերք, դարման չեն այս մահացու թույնի դեմ: Սա հատկապես նկատում ենք գեղեցիկ սեռի մոտ, որը, թեեւ սովորաբար տիրապետում է բնության այս առատ ընծաներին, զգում է, որ իր շատ ու շատ հաճույքներ ենթարկված են այս աներես հրոսակի հարձակմանը: Բայց երբ խոհեմ փիլիսոփայությունը (sound philosophy) մեկ անգամ տիրում է ոգուն (mind), սնահավատությունը արդյունավետ բացառվում է, եւ կարելի է ապահով պնդել, որ նրա հաղթանակն այս թշնամու նկատմամբ ավելի վերջնական է, քան մարդկային բնությանը պատահող արատներից ու թերություններից մեծամասնության նկատմամբ: Սերը կամ զայրույթը, փառասիրությունը կամ ագահությունն իրենց արմատներն ունեն խառնվածքի եւ ազդումների (affections) մեջ, որոնք խոհեմագույն բանականությունը (soundest reason) հազիվ թե երբեւէ ի վիճակի լինի լրիվ շտկելու: Սակայն սնահավատությունը, հիմնված լինելով կեղծ կարծիքի վրա, պետք է անմիջապես չքվի, երբ ճշմարիտ փիլիսոփայությունը տոգորի գերագույն ուժերի առավել ազնիվ զգացմունքներով: Մրցակցությունն այստեղ ավելի հավասար է ախտի ու դեղի միջեւ, եւ ոչինչ չի կարող խանգարել, որ վերջինս ապացուցի իր արդյունավետությունը, բացի իր իսկ կեղծ եւ խեղաթյուր լինելուց:

Այստեղ ավելորդ կլիներ մեծարել փիլիսոփայության արժանիքները՝ ցուցահանելով այն արատի վնասակար միտումը, որից փիլիսոփայությունը բուժում է մարդկային ոգին: Սնահավատ մարդը, ասում է Տուլիոսը, [1] թշվառ է յուրաքանչյուր ասպարեզում, կյանքի ցանկացած պարագայում: Նույնիսկ ինքը՝ քունը, որը ցրում է դժբախտ մահկանացուների մնացած բոլոր հոգսերը, նրան նոր սոսկումի նյութ է մատակարարում, երբ նա քննում է իր երազներն ու այդ գիշերատեսիլներում գտնում ապագա պատուհասների կանխագուշակություններ: Ես կավելացնեի, որ թեեւ միայն մահը կարող է լրիվ վերջ դնել նրա թշվառությանը, նա չի խիզախում ապավեն գտնել այստեղ, այլ դեռ երկարացնում է իր թշվառ գոյութունը՝ դրդված զուր վախից, թե կվիրավորի իր ստեղծողին՝ օգտագործելով այն ուժը, որով այդ բարյացակամ գոյակը (being) օժտել է իրեն: Այս դաժան թշնամին մեզնից հափշտակում է Աստծո եւ Բնության ընծաները, ու չնայած որ մեկ քայլը մեզ կազատեր ցավի ու վշտի ոլորտներից, նրա սպառնալիքները դեռեւս գամում են մեզ այն ատելի գոյությանը (being), որը գլխավորապես հենց նրա ջանքերով է դարձել այդքան թշվառական:

Այն մարդկանց մասին, որոնց կյանքի պատուհասները բերել են այս ճակատագրական դարմանը գործադրելու անհրաժեշտությանը, նկատել են, որ եթե ընկերների անպատեհ հոգատարությունը զրկել է նրանց մահվան այն տեսակից, որն առաջադրել են իրենց համար, ապա հազվադեպ են դիմել այլ տեսակի, կամ երկրորդ անգամ գտնվել են այնքան վճռական, որ իրագործել են իրենց այդ նպատակը: Այնքան մեծ է մահվան հանդեպ մեր սարսափը, որ երբ այն ներկայանում է ցանկացած այլ ձեւով, քան մեկը, որի հետ մարդը ջանացել էր հաշտեցնել իր երեւակայությունը, ապա այն ձեռք է բերում նոր սոսկումներ եւ հաղթահարում նրա թույլ արիությունը: Բայց երբ սնահավատության սպառնալիքները միանում են այս բնական երկչոտությանը, զարմանալի չէ, որ այն ամբողջությամբ զրկում է մարդկանց իրենց կյանքի վրա ունեցած իշխանությունից, քանզի այս տմարդի բռնակալը մեզնից շորթում է նույնիսկ շատ հաճույքներ ու վայելքներ, որոնց տրվում ենք ուժգին հակվածությամբ: Եկեք այստեղ ջանանք վերականգնել մարդկանց բնատուր ազատությունը՝ քննելով ինքնասպանության դեմ ուղղված բոլոր տարածված փաստարկները եւ ցույց տալով, որ այդ արարքը, բոլոր հին փիլիսոփաների կարծիքով, կարող է զերծ լինել մեղքի կամ մեղավորության ցանկացած մեղադրանքից:

Եթե ինքնասպանությունը հանցանք է, ապա այն պետք է մեղանչանք լինի կա՛մ Աստծո, կա՛մ մեր մերձավորի, կամ էլ հենց մեր հանդեպ պարտքի դեմ:

Հետեւյալ նկատառումները գուցե բավական կլինեն՝ ապացուցելու, որ ինքնասպանությունը Աստծո հանդեպ մեր պարտքի դեմ մեղանչանք չէ: Կառավարելու համար նյութական աշխարհը՝ ամենազոր արարիչը հաստատել է ընդհանուր եւ անփոփոխելի օրենքներ, որոնցով բոլոր մարմինները՝ մեծագույն մոլորակից մինչեւ նյութի փոքրագույն մասնիկը, մնում են իրենց բուն ոլորտի ու գործառույթի մեջ: Կառավարելու համար կենդանական աշխարհը՝ նա բոլոր կենդանի արարածներին օժտել է մարմնական ու հոգեկան կարողություններով՝ զգայարաններով, կրքերով (passions), ախորժակներով, հիշողությամբ ու դատողությամբ, որոնցով նրանք մղվում կամ կարգավորվում են այն կյանքի ընթացքում, որի համար նախատեսված են: Նյութական ու կենդանական աշխարհի այս երկու զատ սկզբունքները շարունակաբար ներխուժում են իրար մեջ եւ փոխադարձաբար կասեցնում կամ առաջ են մղում միմյանց գործունեությունը: Մարդկանց ու բոլոր այլ կենդանիների ուժերը զսպվում եւ ուղղորդվում են բնությամբ ու շրջակա մարմինների հատկություններով, իսկ այս մարմինների ձեւափոխություններն ու գործողություններն անընդհատ փոխվում են բոլոր կենդանիների գործունեությամբ: Երկրի մակերեսով անցնելիս՝ մարդուն կանգնեցնում են գետերը, իսկ գետերը, երբ համապատասխանաբար ուղղորդվում են, իրենց ուժը տրամադրում են մեքենաների շարժմանը, որոնք ծառայում են մարդու գործին: Ու թեեւ նյութական ու կենդանական ուժերի տիրույթներն ամբողջությամբ տարանջատ չեն, այստեղից արարչագործության մեջ չի առաջանում ոչ մի անհամաձայնություն կամ անկարգություն: Հակառակը, անշունչ մարմինների ու ապրող կենդանիների բոլոր այլազան ուժերի խառնուրդից, միասնությունից ու հակադրությունից ծագում է այն զարմանալի ներդաշնակությունն ու համաչափությունը, որն էլ ընձեռում է ամենահավաստի փաստարկը գերագույն իմաստության օգտին:

Աստվածության նախախնամությունն անմիջականորեն չի երեւում յուրաքանչյուր գործողության մեջ, այլ ամեն ինչ կառավարում է այն ընդհանուր ու անփոփոխելի օրենքներով, որոնք հաստատվել են ի սկզբանե: Բոլոր իրադարձությունները, մի իմաստով, կարող են կոչվել ամենազորի արարք․ դրանք բոլորը սկիզբ են առնում այն ուժերից, որոնցով նա օժտել է իր արարածներին: Տունը, որը փուլ է գալիս իր իսկ ծանրության տակ, չի ավերվում նրա նախախնամությամբ ավելի, քան այն մեկը, որը կործանվում է մարդկանց ձեռքերով, եւ ոչ էլ մարդկային կարողություններն են ավելի պակաս չափով նրա ստեղծագործությունը, քան շարժման ու ձգողականության օրենքները:Երբ կրքերը բորբոքվում են, երբ դատողությունը հրամայում է, երբ վերջույթները ենթարկվում են՝ այս ամենն Աստծո գործունեությունն է, եւ այս շնչավոր, ինչպես նաեւ անշունչ սկզբունքների վրա է նա հիմնել տիեզերքի կառավարումը:


Յուրաքանչյուր իրադարձություն հավասարապես կարեւոր է այդ անսահման գոյակի աչքում, ով մի հայացքով ընդգրկում է տարածության ամենահեռու տիրույթներն ու ժամանակի ամենահեռավոր շրջափուլերը: Չկա գեթ մեկ իրադարձություն, ինչքան էլ որ այն կարեւոր լինի մեզ համար, որը նա արձակած լինի տիեզերքը կառավարող ընդհանուր օրենքներից, կամ որը նա հատկապես պահած լինի իր իսկ անմիջական արարքի ու գործունեության համար: Պետությունների ու կայսրությունների հեղափոխությունները կախված են առանձին մարդկանց չնչին քմահաճույքից կամ կրքից, իսկ մարդկանց կյանքը կրճատվում կամ երկարում է օդի կամ սննդակարգի, արեւածագի կամ փոթորկի մի չնչին պատահարից: Բնությունը դեռ շարունակում է իր առաջընթացն ու գործունեությունը, իսկ եթե ընդհանուր օրենքները երբեւէ խախտվեն աստվածության մի մասնավոր կամեությամբ, ապա դա կլինի մի այնպիսի եղանակով, որն ամբողջությամբ կխուսափի մարդկային դիտողականությունից: Ինչպես, մի կողմից, արարչագործության տարրերն ու այլ անշունչ մասերը շարունակում են գործել՝ առանց հաշվի նստելու մարդկանց մասնավոր շահի ու վիճակի հետ, այնպես էլ մարդիկ, նյութի զանազան ցնցումների հարցում, վստահված են իրենց իսկ դատողությանն ու կարող են գործի դնել իրենց շնորհված ցանկացած կարողություն, որպեսզի ապահովեն սեփական հանգիստը, երջանկությունը կամ պահպանությունը:

Ո՞րն է, ուստի, այն սկզբունքի իմաստը, որ երբ մարդը, ով հոգնել է կյանքից, ում հալածում են ցավն ու թշվառությունը, խիզախորեն հաղթահարում է մահվան հանդեպ բոլոր բնական սոսկումներն ու խույս տալիս այս դաժան ասպարեզից, որ նման մարդը, ասում եմ ես, հարուցել է իր արարչի զայրույթը՝ ներխուժելով աստվածային նախախնամության գործերի մեջ եւ հուզելով տիեզերքի կարգը: Պե՞տք է պնդենք, թե Ամենազորը, մի որեւէ առանձնահատուկ եղանակով, իրեն է վերապահել մարդկանց կյանքից զրկելն ու այդ իրադարձությունը, մնացածների նման, չի տրամադրել այն ընդհանուր օրենքներին, որոնցով կառավարվում է տիեզերքը: Պարզ է, որ սա սխալ է: Մարդկանց կյանքը կախված է այն նույն օրենքներից, որոնցից բոլոր այլ կենդանիներինը, իսկ սրանք ենթարկված են նյութի ու շարժման ընդհանուր օրենքներին: Աշտարակի փլուզվելը կամ թույն ներարկելը կկործանի մարդուն նույնքան, որքան արարածներից ամենախղճուկին․ ջրհեղեղը, առանց զանազանման, սրբում է այն ամենը, ինչն ընկնում է նրա մոլեգնության տակ: Եթե, այդ իսկ պատճառով, մարդկանց կյանքն առհավետ կախված է նյութի ու շարժման ընդհանուր օրենքներից, արդյո՞ք ինքդ քեզ կյանքից զրկելը հանցանք է, որովհետեւ յուրաքանչյուր դեպքում հանցանք է ներխուժել այս օրենքների մեջ, կամ հուզել դրանց գործունեությունը: Բայց սա անհեթեթ է թվում: Աշխարհում իրենց վարքի մեջ բոլոր կենդանիները վստահված են իրենց իսկ շրջահայացությանն ու հմտությանը եւ ունեն լիարժեք իշխանություն, իրենց ուժերի ներածին չափով, փոխելու բնության բոլոր գործողությունները: Առանց այս իշխանության գործադրման նրանք գեթ մեկ պահ չէին կարող գոյատեւել: Մարդու յուրաքանչյուր արարք, յուրաքանչյուր շարժում նորամուծություն է մտցնում նյութի որոշ մասերի կարգի մեջ, իսկ շարժման ընդհանուր օրենքները շեղում են դրանք սովորական ընթացքից: Ուստի, ի մի բերելով այս եզրակացությունները, պարզում ենք, որ մարդկային կյանքը կախվա՛ծ է նյութի եւ շարժման ընդհանուր օրենքներից, եւ այս ընդհանուր օրենքները հուզելը կամ փոխելը ներխուժում չէ՛ նախախնամության գործերի մեջ: Հետեւաբար՝ յուրաքանչյուրն ազատ չէ՞ տնօրինել (disposal) իր իսկ կյանքը: Եվ արդյոք չի՞ կարող նա օրինաբար գործադրել այն ուժը, որը նրան օժտել է բնությունը:

Այս եզրակացության ակնհայտությունն ի չիք դարձնելու համար, պետք է ցույց տանք մի պատճառ, թե ինչու է այս մասնավոր դեպքը բացառություն: Արդյո՞ք պատճառն այն է, որ մարդկային կյանքն այնպիսի մեծ կարեւորություն ունի, որ մարդկային շրջահայացության կողմից հանդգնություն է այն տնօրինելը: Բայց տիեզերքի համար մարդկային կյանքն ավելի կարեւոր չէ, քան ոստրեինը: Եվ նույնիսկ եթե դա այդքան մեծ կարեւորություն ունենար էլ, բնության կարգն իրականում հանձնել է այն մարդկային շրջահայացությանը եւ, ցանկացած պարագայում, մեզ դրել այդ կապակցությամբ կողմնորոշվելու անհրաժեշտության առջեւ:

Եթե մարդկային կյանքի տնօրինումը՝ որպես մի առանձնահատուկ մարզ, այնքան է վերապահված ամենազորին, որ մարդիկ ներխուժում են նրա իրավասության ոլորտ, երբ տնօրինում են իրենց կյանքը, ապա հավասարապես հանցավոր կլիներ որքան հանուն կյանքի պահպանման, այնքան էլ հանուն դրա ոչնչացման գործելը: Եթե ես շեղեմ գլխիս ընկնող քարը, ապա կհուզեմ բնության ընթացքն ու կխուժեմ ամենազորի առանձնահատուկ մարզ՝ երկարացնելով իմ կյանքն այն ժամանակամիջոցից ավելին, որը, նույթի ու շարժման ընդհանուր օրենքներով, նա հատկացրել էր ինձ:

Մի մազ, մի ճանճ, մի միջատ ի վիճակի է ոչնչացնել այս հզոր գոյակին (being), որի կյանքը նման կարեւորություն ունի: Անհեթեթությո՞ւն է ենթադրել, որ մարդկային շրջահայացությունը կարող է օրինաբար տնօրինել այն, ինչը կախված է նման աննշան պատճառներից:

Ես հանցավոր չէի գտնվի՝ Նեղոսի կամ Դանուբի ուղին խախտելիս, եթե ի վիճակի լինեի իրականացնել նման նպատակներ: Ապա ինչո՞ւմ է իրենց բնական ուղիներից մի քանի ունցիա արյուն հանելուհանցանք լինելը:

Դուք երեւակայում եք, թե տրտնջում եմ նախախնամությունից կամ անիծում իմ արարումը, քանի որ հեռանում եմ կյանից եւ վերջ դնում գոյութանը (being), որը, եթե շարունակվեր, կթշվառացներ ինձ: Քավ լիցի, թող հեռու լինեն ինձնից նման զգացմունքները: Ես ընդամենը համոզված եմ այն փաստացի իրողության մեջ, որն ինքներդ էլ հնարավոր կհամարեք, այն, որ մարդկային կյանքը կարող է դժբախտ լինել եւ որ իմ գոյությունը, եթե երկարեր, կդառնար անարժան: Ես շնորհակալ եմ նախախնամությանը, թե՛ իմ՝ արդեն իսկ վայելած բարիքի համար, թե՛ ինձ շնորհված ուժի համար, որով կարող եմ խուսափել ինձ սպառնացող չարիքից: [2] Այդ ձեզ է բաժին ընկնում նախախնամությունից տրտնջալը, որ հիմարաբար երեւակայում եք, թե չունեք նման ուժ եւ թե պետք է դեռ երկարացնեք ատելի գոյությունը (being), չնայած, որ այն բեռնված է ցավով ու տկարությամբ, ամոթով ու չքավորությամբ:

Արդյոք դո՞ւք չեք սովորեցնում, որ երբ գլխիս չարիք է գալիս, նույնիսկ եթե դա թշնամիներիս քինախնդրության արդյունք է, ես պետք է հանձնվեմ նախախնամությանը, եւ որ մարդու արարքները նույնքան են ամենազորի գործողությունները, որքան անշունչ գոյակների արարքները: Ուստի, երբ ընկնում եմ թրիս վրա, մահս ստանում եմ աստվածության ձեռքից ճիշտ այնպես, եթե մահն ինձ վրա հասներ առյուծի, անդունդի կամ տենդի պատճառով:

Ինձ բաժին հասած ցանկացած պատուհասի դեպքում նախախնամությանը հնազանդվելու ձեր պահանջը չի բացառում մարդկային հմտությունն ու հնարագործությունը, եթե դրանց միջոցով հնարավոր է շրջանցել պատուհասը կամ խուսափել դրանից: Եվ ինչո՞ւ չեմ կարող գործի դնել ինչպես մի, այնպես էլ մյուս դարմանը:

Եթե կյանքս իմը չլիներ, ինձ համար հանցանք կլիներ այն վտանգի ենթարկելը, ինչպես նաեւ տնօրինելը, եւ ինչ-որ մեկը, որին փառքը կամ ընկերությունն առաքում են դեպի մեծագույն վտանգներ, չիկարող արժանանալ հերոսի կոչման այն դեպքում, երբ մեկ ուրիշը, ով նույն կամ նման դրդապատճառներով վերջ է տալիս իր կյանքին, վաստակում է թշվառական կամ չարագործ լինելու մեղադրանքը:

Չկա գոյակ, որը տիրապետում է մի այնպիսի ուժի կամ կարողության, որը չի ստացել իր արարչից, ու ոչ էլ կա մեկը, ով այդչափ անկարգ մի արարքով կարողանա ներխուժել նրա նախախնամության ծրագրի մեջ, կամ խառնակել տիեզերքը: Այդ գոյակի գործողություններն ու իրադարձությունների այն շարքը, ուր նա խուժում է, հավասարապես արարչի գործն են, եւ ինչ սկզբունք էլ որ գերակշռի, մենք, հենց այդ պատճառով, կարող ենք եզրակացնել, որ դա ամենադուրեկանն է նրան: Լինի այդ գոյակը շնչավոր, թե անշունչ, բանական, թե անբանական, կապ չունի, նրա ուժը, միեւնույն է, սերում է գերագույն արարչից եւ նմանապես ըմբռնվում նրա նախախնամության կարգի մեջ: Երբ ցավի սարսափը գերակշռում է կյանքի հանդեպ սիրուն, երբ կամավոր արարքը կանխում է կույր պատճառների հետեւանքը, ապա դա միայն արդյունք է այն ուժերի ու սկզբունքների, որոնք նա ներդրել է իր արարածների մեջ: Աստվածային նախախնամությունը մնում է անխախտ՝ զետեղված մարդկային չարիքների ձեռնահասությունից շատ-շատ հեռու:

Ամբարշտություն է, ասում է հին հռոմեական սնահավատությունը [3], գետերն իրենց ուղուց շեղելը, կամ բնության արտոնությունների մեջ խուժելը: Ամբարշտություն է, ասում է ֆրանսիական սնահավատությունը, ջրծաղիկը պատվաստելը, կամ նախախնամության գործը զավթելը՝ կամավոր կերպով ախտեր ու հիվանդություններ հարուցելով: Ամբարշտություն է, ասում է արդի եվրոպական սնահավատությունը, մեր կյանքին վերջ դնելն ու դրանով մեր արարչի դեմ ընդվզելը: Իսկ ինչո՞ւ ամբարշտություն չէ, ասում եմ ես, տներ կառուցելը, հող մշակելն ու օվկիանոսով նավարկելը: Այս բոլոր արարքներում մենք գործադրում ենք հոգու եւ մարմնի մեր ուժերը, որպեսզի ինչ-որ մի նորամուծություն մտցնենք բնության ընթացքի մեջ, եւ սրանցից ոչ մեկի դեպքում չենք անում ավելին: Դրանք բոլորն էլ, այդ իսկ պատճառով, կա՛մ նույնքան անմեղ են, կա՛մ նույնքան հանցավոր:

Բայց նախախնամությունը, ինչպես պահակ, ձեզ տեղավորել է մի առանձնահատուկ կայանում, եւ երբ դուք լքում եք այն՝ առանց կանչված լինելու, դուք մեղավոր եք ձեր ամենազոր տիրոջ առջեւ ու հարուցել եք նրա դժգոհությունը: Ես հարցնում եմ, ինչի՞ց եք եզրակացնում, որ Նախախնամությունը ինձ դրել է այս կայանում: Իմ տեսանկյունից, գտնում եմ, որ ծնունդովս պարտական եմ պատճառների մի երկար շարանի, որոնցից շատերն ու նունիսկ վճռականները կախված են մարդկանց կամավոր արարքներից: Բայց Նախախնամությունն է ուղղորդել այս բոլոր պատճառները, իսկ տիեզերքում ոչինչ տեղի չի ունենում առանց նրա համաձայնության ու գործակցության: Եթե այդպես է, ապա իմ մահը եւս, որքան էլ կամավոր, տեղի չի ունենում առանց նրա համաձայնության․ երբ ցավն ու վիշտը այնքան են գերազանցում համբերությունս, որ ստիպում են հոգնել կյանքից, ապա կարող եմ եզրակացնել, որ ինձ կանչել են իմ կայանից՝ ամենապարզ ու հստակ խոսքերով:

Նախախնամությունն է, անկասկած, որ ներկայում ինձ տեղավորել է այս սենյակում: Բայց չե՞մ կարող լքել այն, երբ հարմար գտնեմ՝ առանց ենթարկվելու պահակետս կամ կայանս լքելու ամբաստանությանը: Երբ մահանամ, սկզբունքները, որոնցից կազմված եմ, կշարունակեն իրենց մասնակցությունն ունենալ տիեզերքում ու նույնքան օգտակար կլինեն այդ մեծ հյուսվածքի մեջ, որքան երբ կազմում էին այս անհատ արարածին: Տարբերությունն ամբողջի համար չի լինի ավելի մեծ, քան իմ՝ սենյակում լինելու եւ բաց երկնքի տակ լինելու միջեւ տարբերությունը: Մի փոփոխությունն ինձ համար ավելի կարեւոր է, քան մյուսը, բայց դա այդպես չէ տիեզերքի համար:

Մի յուրատեսակ սրբապղծություն է երեւակայելը, թե ցանկացած արարված գոյակ կարող է հուզել աշխարհի կարգը, կամ խուժել նախախնամության գործի մեջ: Սա ենթադրում է, որ այդ գոյակը տիրապետում է այնպիսի ուժերի ու կարողությունների, որոնք նա չի ստացել իր արարչից եւ որոնք ենթակա չեն նրա կառավարմանն ու իշխանությանը: Մարդը, անկասկած, կարող է հուզել հասարակությունն ու դրանով հարուցել ամենազորի դժգոհությունը, բայց աշխարհի կառավարումը զետեղված է նրա ձեռնահասությունից ու բռնությունից շատ-շատ հեռու: Իսկ ինչպե՞ս է երեւում, որ ամենազորը դժգոհում է արարքներից, որոնք հուզում են հասարակությունը․ այն սկզբունքներից, որոնք նա ներդրել է մարդկային բնության մեջ, եւ որոնք մեզ ներշնչում են զղջումի զգացմունք, եթե ինքներս մեղավոր ենք եղել այդպիսի արարքներում, կամ մեղադրանքի ու հանդիմանության զգացմունքներ, եթե երբեւէ դիտել ենք դրանք ուրիշների մեջ: Եկեք այժմ քննենք, ըստ առաջադրված մեթոդի, թե արդյո՞ք ինքնասպանությունն այսօրինակ արարքներից է, եւ թե արդյո՞ք այն խախտում է մեր մերձավորի ու հասարակության հանդեպ մեր պարտքը:

Մարդը, ով թողնում է կյանքը, ոչ մի վնաս չի տալիս հասարակությանը: Նա միայն դադարում է բարիք գործել, որը, եթե չարիք է, ապա միայն նվազագույն տիպի:

Հասարակության համար բարիք գործելու մեր բոլոր պարտավորությունները կարծես ենթադրում են փոխադարձ ինչ-որ բան: Ես ստանում եմ հասարակության օգուտներն ու այդ իսկ պատճառով պարտավոր եմ պաշտպանել նրա շահը: Բայց երբ ինձ ամբողջությամբ հեռացնում եմ հասարակությունից, կարո՞ղ եմ այլեւս կապված լինել դրա հետ:

Սակայն, հնարավոր համարելով հանդերձ, որ բարիք գործելու մեր պարտավորությունները հարատեւ են, դրանք իհարկե ունեն որոշ սահմաններ: Ես պարտավոր չեմ հասարակության համար գործել քիչ բարիք՝ ինձ մեծ վնաս պատճառելու գնով: Ուստի, ինչու պետք է երկարացնեմ թշվառ գոյությունն այն պատճառով, որ հանրությունը գուցե ինձնից ինչ-որ մի թեթեւ օգուտ ստանա: Եթե տարիքի ու տկարությունների պատճառով, ես կարող եմ օրինաբար հրաժարվել որեւէ գործից եւ ժամանակս ամբողջությամբ տրամադրել այս պատուհասներին դիմագրավելուն ու ապագա կյանքիս թշվառությունները հնարավորինս մեղմելուն, ապա ինչո՞ւ չեմ կարող միանգամից կարճել այս թշվառությունները մի արարքով, որն ավելի վնասակար չէ հասարակության համար:

Բայց ենթադրենք, թե այլեւս ի զորու չեմ պաշտպանել հանրության շահը, ենթադրենք, թե բեռ եմ դարձել նրա համար, ենթադրենք, թե իմ կյանքը խանգարում է, որ ինչ-որ մեկը շատ ավելի օգտակար լինի հանրությանը: Նման դեպքերում կյանքից իմ հեռանալը պետք է ոչ միայն անմեղ լինի, այլեւ գովելի: Եվ մարդկանց մեծամասնությունը, ովքեր գտնվում են գոյութունը լքելու որեւէ գայթակղության առջեւ, նման մի իրադրության մեջ են: Նրանք, ովքեր ունեն առողջություն, կամ ուժ, կամ հեղինակություն, ընդհանրապես ավեի շատ պատճառ ունեն աշխարհի հանդեպ բարեհաճ լինելու:

Ինչ-որ մեկը, հանուն հանրային շահի, ներգրավված է դավադրության մեջ․ նա կասկածանքով ձերբակալվում է ու նրան սպառնում են պրկոցով, իսկ նա սեփական թուլությունից գիտե, որ իրենից կկորզեն գաղտնիքը: Նման մեկը կարո՞ղ է ավելի լավ հարգել հանրային շահը, քան իր թշվառ կյանքին շուտափույթ վերջ դնելով: Հենց սա էր հանրահայտ ու քաջարի Ստրոցցի Ֆլորենտացու դեպքը:

Կրկին ենթադրենք, որ մի չարագործ արդարացիորեն դատապարտվել է ամոթալի մահվան․ հնարավո՞ր է երեւակայել մի որեւէ պատճառ, թե ինչու նա չի կարող կանխել իր պատիժն ու փրկել իրեն՝ սարսափազդու մոտալուտությունների մասին մտածելու ողջ տառապանքից: Նա խուժում է նախախնամության գործի մեջ ոչ ավելին, քան դատավորը, ով կարգադրել է նրա մահապատիժը, իսկ նրա կամավոր մահը հավասարապես նպաստավոր է հասարակության համար, քանզի ձերբազատում է վնասակար անդամից:

Որ ինքնասպանությունը հաճախ կարող է համատեղվել մեր շահի ու հենց մեր հանդեպ պարտքի հետ, ոչ ոք չի կարող հարցականի տակ դնել, եթե հնարավոր է համարում, որ տարիքը, տկարությունը կամ տարաբախտությունը կարող են կյանքը վերածել բեռի ու նույնիսկ դարձնել ավելի վատ, քան վերանալը: Ես հավատացած եմ, որ ոչ ոք երբեւէ չի արկանի կյանքը, եթե արժե այն պահել: Քանզի մահվան հանդեպ մեր բնական սարսափն այնպիսին է, որ մանր դրդապատճառները մեզ երբեք չեն հաշտեցնի դրա հետ: Ու թեեւ պատահում է այնպես, որ թվում է, թե մարդուս առողջության կամ հարստության վիճակը չէր պահանջում այս դարմանը, մենք առնվազն պետք է վստահ լինենք, որ ցանկացած մեկը, ով առանց ակնհայտ պատճառի դիմել է դրան, տառապել է խառնվածքի այնպիսի անբուժելի խանգարումից կամ մթագնումից, որը թունավորել է ողջ հաճույքն ու դարձրել նրան այնքան թշվառ, որ կարծես նա բեռնված է եղել ամենից դառնաղետ տարաբախտություններով:

Եթե ինքնասպանությունը համարվում է հանցանք, ապա միայն վախկոտությունը կարող է մեզ մղել դեպի դա: Եթե այն հանցանք չէ, ապա շրջահայացությունն ու արիությունը պետք է մեզ դրդեն մեկընդմիշտ ձերբազատվել գոյությունից, երբ այն դառնում է բեռ: Սա միակ ճանապարհն է, որով այդ դեպքում կարող ենք օգտակար լինել հասարակությանը՝ ծառայելով այնպիսի օրինակ, որը, եթե ընդօրինակվի, կպահպանի կյանքում երջանիկ լինելու յուրաքանչյուրի հնարավորությունը եւ հաջողությամբ կազատի նրան թշվառության ողջ սպառնալիքից: [4]
 

________________________
[1]  De Divin. lib. ii.

[2]  Agamus Deo gratias, quod nemo in vita teneri potest. Seneca, Epist.xii. [«Երախտապարտ լինենք Աստծուն, որ ոչ ոքի չես պահի կյանքում:» Սենեկայի Բարոյական նամակներ Լուցիլիոսին ժողովածուից այս մեջբերումը լատիներենից թարգմանեց Օլգա Վարդազարյանը: - Վ․ Ա․]

[3]  Tacit. Ann. lib. i.

[4]  Հեշտ կլինի ապացուցել, որ Ինքնասպանությունը նույնքան օրինական է քրիստոնեական համակարգում, որքան այն եղել է հեթանոսների համար: Սուրբ գրքում չկա գեթ մեկ տող, որն արգելում է այն: Հավատքի ու գործի այդ մեծ ու անսխալ կանոնը, որը պետք է վերահսկի ողջ փիլիսոփայությունն ու մարդկային դատողությունը, այս մասնավոր դեպքում մեզ թողել է մեր բնական ազատությանը: Գիրքն իսկապես հանձնարարում է ենթարկվել նախախնամությանը, բայց սա ենթադրում է միայն հանձնվել այնպիսի չարիքների, որոնք անխուսափելի են եւ ոչ այնպիսիքի, որոնք հնարավոր է դարմանել շրջահայացությամբ կամ արիությամբ: Մի սպանաները ակնհայտորեն ենթադրում է միայն այլոց սպանության բացառումը, որոնց կյանքի հանդեպ մենք ոչ մի իշխանություն չունենք: Որ այս պատվիրանը, գրքի պատվիրանների մեծամասնության նման, պետք է ձեւափոխվի բանականությամբ ու ողջախոհությամբ, պարզ է դատավորների գործունեությունից, ովքեր մահապատժի են ենթարկում հանցագործներին՝ չնայած այս օրենքի տառին: Եվ եթե նույնիսկ այս պատգամը բացահայտորեն ուղղված լիներ ընդդեմ Ինքնասպանության, այժմ այն ոչ մի ուժ չէր ունենա: Քանզի Մովսեսի բոլոր օրենքները չեղարկված են, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ հաստատված են բնության օրենքով, իսկ մենք արդեն ջանացել ենք ապացուցել, որ Ինքնասպանությունը չի արգելվում օրենքով: Բոլոր դեպքերում, քրիստոնեաներն ու հեթանոսները զբաղեցնում են ճիշտ նույն դիրքը, ու եթե Կատոնն ու Բրուտոսը, Արրիան ու Պորցիան գործել են հերոսաբար, ապա նրանք, ովքեր այժմ հետեւում են նրանց օրինակին, գալիք սերունդների կողմից պետք է արժանան նույն գովեստներին: Պլինիոսը ինքնասպանություն գործելու ուժը համարում է մի առավելություն, որը մարդն ունի նույնիսկ աստվածության նկատմամբ: Deus non sibi potest mortem consciscere, si velit, quod homini dedit optimum in tantis vitae poenis. Lib. ii. Cap. 7. [«Աստված չի կարող, դիցուք, ինքնասպան լինել՝ լավագույն մի ընծա, որ նա շնորհել է մարդուն կյանքի այսքան ցավերի մեջ:» Պլինիոսի Բնական պատմությունից Հյումի` փոքր-ինչ փոփոխած այս մեջբերումը լատիներենից թարգմանեց Օլգա Վարդազարյանը – Վ․ Ա․]
 

 

 

 

|
 
թարմ նյութեր
Arian AMU
Eurasia Partner
| ակտուալ ա | ռեւիզոր | եւ | բադաբադա՞ | մառան |
Փրինթինֆո Fineco The World Bank ակտուալ արվեստ
<հայ գրքի կենտրոն> մշակութային միություն | հեռ. +374 10 541 285, e-mail:arteria@arteria.am