| ակտուալ ա | ռեւիզոր | եւ | բադաբադա՞ | մառան |
|եւ|
հրապարակված է 16.06.2015 | հաննա արենդթ
էքսպանսիա եւ իշխանության փիլիսոփայությունը
Մարդու կյանքի սահմանափակումը նույնքան լուրջ մարտահրավեր է սեփականությանը՝ որպես հասարակության հիմքի, որքան երկրագնդի սահմանափակումն է մարտահրավեր իշխանությանը՝ որպես քաղաքականության հիմքի:

 

Հաննա Արենդթի “Էքսպանսիա եւ իշխանության փիլիսոփայությունը” առաջին անգամ հրատարակվել է 1946թ. ձմռանը (Hannah Arendt, “Expansion and the Philosophy of Power,” The Sewanee Review 54.4, pp. 601-616): Տեքստի ավելի հղկված եւ կատարելագործված տարբերակը հետագայում վերահրատարակվեց “Ամբողջատիրության ակունքները” գրքի երկրորդ մասի առաջին գլխում՝ “Բուրժուազիայի քաղաքական ազատագրումը” վերնագրով:


Անգլերենից թարգմանել են Ռուզան Ամիրաղյանը, Լուսինե Ավագյանը, Սոնա Ավագյանը, Գոհար Արմենակյանը, Լուսինե Բաբայանը, Լուսինե Բագումյանը, Աննա Բայբուրդյանը, Լուիզա Գասպարյանը, Լիլիթ Գեւորգյանը, Նաիրա Գեւորգյանը, Լիլիթ Հայրապետյանը, Արփինե Մանուչարյանը, Մարիամ Նիկողոսյանը, Քրիստինե Պետրոսյանը, Սիրանուշ Սաֆարյանը, Լիլիթ Վերդյանը, Նաիրա Քոչարյանը եւ Սեդա Քոչարյանը՝ Հայաստանի Ամերիկյան Համալսարանի թարգմանչական ծրագրի շրջանակում: Թարգմանությունը համադրել եւ խմբագրել է Շուշան Ավագյանը։

 

I


I would annex the planets if I could.
Cecil Rhodes


Էքսպանսիան կամ ընդարձակումը, որպես քաղաքականության մշտական եւ գերագույն նպատակ, կայսերականության հիմնական քաղաքական գաղափարն է: Քաղաքական մտքի եւ գործողության պատմության մեջ այն բացարձակապես նոր գաղափար է, քանի որ չի նշանակում ոչ ժամանակավոր կողոպուտ, ոչ էլ ավելի տեւական նվաճում: Այս զարմանալի յուրօրինակության պատճառը (զարմանալի, որովհետեւ քաղաքականության դաշտում բոլորովին նոր գաղափարներ ծայրաստիճան հազվագյուտ են) պարզապես այն է, որ գաղափարն ամենեւին էլ չի պատկանում քաղաքական ոլորտին, այլ գալիս է գործարարային սպեկուլյացիաների բնագավառից, որտեղ էքսպանսիան վերաբերում էր 19-րդ դարին բնորոշ արդյունաբերական արտադրության եւ տնտեսական գործարքների մշտապես աճող մարմնին:


Տնտեսագիտության շրջանակներում էքսպանսիան դրական իմաստ ուներ, քանի որ արդյունաբերական կարողության աճը, որին հանգեցրել էր արդյունաբերական հեղափոխությունը, գործող իրականություն էր: Աճ նշանակում էր իրական արտադրության՝ օգտագործվելիք եւ սպառվելիք ապրանքների ավելացում: Արտադրության գործընթացները նույնքան անսահմանափակ էին, որքան մարդու կարողությունը՝ հիմնել, արտադրել, մատակարարել եւ բարելավել մարդկային աշխարհը: Եթե արտադրությունը եւ տնտեսական աճը սահմանափակված էին, ապա այդ սահմանափակումներն ավելի շատ քաղաքական էին, քան տնտեսական, քանզի աշխարհը չի պատկանում մեկ միատարր բնակչության, այլ բաժանված է ու պատկանում է տարբեր ժողովուրդների, որոնք կազմավորված են միմյանցից շատ տարբերվող քաղաքական մարմիններում:


Որեւէ ժողովրդի քաղաքական մարմին չի կարող անհուն կերպով ընդարձակվել, քանի որ, ի տարբերություն տնտեսական մարմնի, հիմնված չէ մարդու անսահմանափակ արտադրունակության վրա: Ամեն համայնք, վերջին հաշվով, միասին ապրելու, աշխատելու եւ գործելու մասին որոշման արդյունք է: Թե քանի առանձին անհատի այն կարող է ընդգրկել եւ արդյոք նրանք կպատկանեն մեկ կամ տարբեր ժողովուրդների, կախված է դրա սահմանադրակարգից եւ ավելի քիչ չափով նաեւ տնտեսական կարողությունից: Իր տարածքի սահմաններից դուրս քաղաքական մարմնի աճը մինչ այժմ ունեցել էր երկու ձեւ` կամ նվաճում, որին հետեւել էր միաձուլում, կամ գաղութացում: Երկրորդ դեպքում քաղաքական մարմինը չէր ընդարձակվում, այլ վերաբնակեցվում էր. արդյունքում ձեւավորվում էր նոր ժողովուրդ, որն ի վերջո պետք է ձգտեր անկախանալ մայր երկրից, թեեւ կարող էր համաձայնության գալ ու պահպանել մայր երկրի հետ իր նախնական կապերը, կամ անգամ ձեւավորել նոր դաշնային մարմին ընդհանուր անցյալի ու իրավական կառուցվածքի հիման վրա, ինչպես օրինակ Բրիտանական Համագործակցության դեպքում` ի հակադրում Բրիտանական Կայսրության: Բայց նման դաշնային կառուցվածքը նույնպես ունի շատ հստակ սահմանափակումներ եւ չի կարող տարածվել այն ժողովուրդների վրա, որոնք չեն կիսում դրա հիմնարար սկզբունքները: Բրիտանացի պետական գործիչները, ովքեր պատերազմի ճնշման տակ փորձեցին Համագործակցությունը ընդարձակել Կայսրության` Հնդկաստանին տալով դոմինիոնի կարգավիճակ, հանդիպեցին հնդիկ ազգայնականների համառ դիմադրությանը, ում անկախությունից բացի ոչինչ չէր հետաքրքրում: Մյուս կողմից, այս դիմադրությունը պետք է որ նպաստավոր լիներ Անգլիայի համար, որը Համագործակցության ժողովուրդների հետ ահռելի դժվարություններ կունենար, եթե երբեւէ հաջողեր ոչ բրիտանական որեւէ ժողովրդի մտցնել իր “կոնցեռնի” մեջ: Հարավաֆրիկացի հայտնի գրող Յան Դիսելբումի ուղղակի խոսքերով. “Մեծ Բրիտանիան ընդամենը գործընկեր է կոնցեռնում... Բոլորը սերում են նույն, սերտորեն կապված ընտանիքից... Կայսրության այն մասերը, որտեղ բնակվում են ռասաներ, ում համար սա իրողություն չէ` երբեք էլ կոնցեռնում գործընկեր չեն եղել: Նրանք ավագ գործընկերոջ մասնավոր սեփականությունն էին... Կարելի է ունենալ սպիտակամորթների դոմինիոններ կամ Հնդկաստանի Դոմինիոն, բայց երկուսը միասին՝ անհնար է”։


Այստեղ միանգամայն պարզ է դառնում, որ քաղաքական մարմին կազմավորող ուժը անսահմանափակ լինել չի կարող, քանի որ իր հիմքում ընկած իսկական, անկեղծ համաձայնությունը չի կարող անվերջ ընդլայնվել: Միայն բռնակալությունը (tyranny), որը համաձայնություն չի հայցում ու հետեւաբար ունակ չէ կառուցել որեւէ տեսակի քաղաքական համայնք, կարող է ընդարձակվել առանց հաշվի առնելու գոյություն ունեցող սահմաններն ու բնակչության տարբերությունները: Եւ իրոք, բռնակալությունը հաշվի չի նստում որեւէ համայնքային, առավել եւս քաղաքական մարմնի հետ, այլ հակառակը՝ ենթադրում է բոլոր գոյություն ունեցող համայնքային կազմավորումների ոչնչացումը եւ բոլոր մարդկանց անողոք փոխակերպումը մեկուսացած անհատների, ովքեր կորցրել են մարդկանց միասին պահող բոլոր կապերը:


Հուսահատ գործարար մարդու քաղաքական հնարքը՝ էքսպանսիան, հղացվել էր որպես անսահմանափակ մի բան եւ նախատեսվել որպես ազգի արտաքին քաղաքականության նոր առաջատար սկզբունք: Սահմանը, զուտ մակերեսորեն, ի հայտ էր գալիս “մրցակցող կայսրությունների” գաղափարում, որը Ջ. Ա. Հոբսոնը (“Imperialism”, Լոնդոն, 1905թ.) համարում էր արդի կայսերականության էական առանձնահատկությունը, ի տարբերություն “անտիկ եւ միջնադարյան աշխարհի կայսրության գաղափարին, որը Պետությունների դաշնություն էր՝ հեգեմոնիայի ներքո, եւ ընդգրկում էր... համայն հայտնի ճանաչված աշխարհը”: Մրցակցության այս գաղափարը, սակայն, կայսերական դարաշրջանի նախնական փուլերի ազգայնականության մնացորդներից մեկն էր միայն. այն շարունակում էր զիջել դեռեւս գերակայող այն ազգային սկզբունքին, ըստ որի մարդկությունն ընկալվում էր որպես գերազանցության համար միմյանց հետ մրցող ժողովուրդների ընտանիք, ինչպես նաեւ ազատականների այն հավատին, որ մրցակցությունը պետք է ինքնաբերաբար գտներ իր կայունացնող կանխորոշված սահմանները նախքան մրցակիցներից մեկը կվերացներ բոլոր մյուսներին: Այս երանելի հավասարակշռությունը, այնուամենայնիվ, հազիվ թե խորհրդավոր տնտեսական օրենքների անխուսափելի հետեւանքը լիներ. այն գլխավորապես հիմնված էր քաղաքական, եւ ավելի շատ՝ ոստիկանական հաստատությունների վրա, որոնք կկանխեին մրցակիցների կողմից ատրճանակների կիրառումը: Դժվար է պատկերացնել, թե ինչպես մինչեւ ատամները զինված բիզնես-կոնցեռնների, այսինքն՝ “Կայսրությունների” միջեւ մրցակցությունը կարող էր ավարտվել այլ կերպ, քան մեկի հաղթանակով եւ մյուսների մահով: Այլ կերպ ասած` մրցակցությունը քաղաքականության մեջ նույնքան փոքր սկզբունք է, որքան էքսպանսիան. այն ապահով է քանի դեռ չունի քաղաքական իշխանություն եւ չափավորված է ու վերահսկվում է քաղաքական մարմնի հաստատությունների կողմից:


Իրականում էքսպանսիա նշանակում էր քաղաքական իշխանության ընդարձակում՝ առանց քաղաքական մարմնի հաստատման: Պատմության մեջ առաջին անգամ փողի ներդրման ճանապարհը չէր հարթվում իշխանության ներդրման միջոցով, սակայն իշխանությունը հնազանդորեն հետեւում էր արտահանվող փողին, որովհետեւ օտար երկրներում արված ներդրումը սպառնում էր հասարակության լայն շերտերը վերածել խաղամոլների, տնտեսությունը արդյունաբերական արտադրության համակարգից վերափոխել ֆինանսական սպեկուլյացիաների համակարգի, եւ արտադրությունից ստացված շահույթները փոխարինել կոմիսիոն վճարներից ստացված շահույթներով: Անցյալ դարի յոթանասունականներին` այն տասնամյակում, որն անմիջապես նախորդում էր կայսերականության դարաշրջանին, արժեթղթերի շուկայում նկատելի էր դրամաշորթության, ֆինանսական սկանդալների ու դրամախաղերի աննախադեպ աճ: Այս զարգացման առաջամարտիկները (զարգացում, որ սպառնում էր վերածվել զանգվածային շարժման) 19-րդ դարի մի խումբ ֆինանսիստներ էին, ովքեր հարստացել էին արտադրող կապիտալիստական համակարգի սահմաններից դուրս, եւ ովքեր անհրաժեշտ էին աճող ազգային պետությունների հրատապ կարիքները հոգալու՝ միջազգայնորեն երաշխավորված վարկեր տրամադրելու առումով: Երբ հաստատվեց հարկային համակարգը, որը կառավարություններին ապահովեց ավելի կայուն ֆինանսական միջոցներով, ֆինանսիստների այս խումբն ամեն պատճառ ուներ վախենալու ոչնչացումից: Նրանց հարստությունը դարձել էր ավելորդ: Ինչպես զարգացումները ցույց տվեցին, այս խմբին թույլատրվեց գոյատեւել եւս մի քանի տասնամյակ եւ նույնիսկ ժամանակավորապես ավելի հզորանալ, քանի որ նրանց օգնության եկան կառավարությունները: Երբ ֆինանսիստները բացեցին կապիտալի արտահանման ուղիները դեպի այդ ավելորդ հարստությունը, որ ազգային արտադրության շրջանակներում մատնվել էր պարապուրդի, միանգամայն պարզ դարձավ, որ բացակա բաժնետերերը չէին ցանկանում իրենց վրա վերցնել այն հսկայական ռիսկերը, որոնք, ըստ էության, համապատասխանում էին նրանց հսկայական շահույթներին: Կոմիսիոններով աշխատող ֆինանսիստները նման ռիսկերից այդ շահույթները երաշխավորելու ուժ չունեին: Դա կարող էր անել միայն պետության իշխանությունը:


Տարբեր ազգային կառավարություններին թվում էր, թե իշխանության արտահանման միակ այլընտրանքը ազգային հարստության մեծ մասից դիտավորյալ հրաժարումն էր: Ըստ երեւույթին միայն ազգային բռնության գործիքների ընդարձակմամբ կարելի էր արտաքին ներդրումների շարժումը հիմնավորել, ազգի տնտեսական համակարգին վերադարձնել ավելորդ կապիտալի սանձարձակ շահարկումները, որ հրահրել էին բոլոր խնայված փողերը մոլախաղի տալուն: Պետությունն ընդարձակում էր իր իշխանությունը, որովհետեւ կանգնած էր երկընտրանքի առաջ՝ կրել ավելի շատ կորուստներ, քան հանդուրժելի էր ցանկացած երկրի տնտեսական համակարգի համար, կամ ունենալ ավելի շատ ձեռքբերումներ, քան կարող էր երազել հույսը սեփական ուժերի վրա դրած ցանկացած ժողովուրդ, եւ բնականաբար պետք է ընտրեր վերջինը:


Ճիշտ է` կառավարական իշխանության արտահանումը զգալիորեն թուլացրեց ֆինանսիստների դիրքը, բայց այն միանգամից չվերացրեց նրանց: Քանի որ նրանցից շատերը հրեաներ էին ու հետեւաբար չունեին որեւէ պաշտոնական աջակցություն, նրանց տկարացնելը համեմատաբար հեշտ էր: Այս առումով շատ ուսուցողական են Սեսիլ Ռոդսի գործարքները Հարավային Աֆրիկայում, որոնց միջոցով նա, լինելով բացարձակ նորեկ, կարողացավ մի քանի տարում առաջին տեղից հանել ամենահզոր հրեա ֆինանսիստներին (Բարնատո, Ալֆրեդ Բեյթ):


Իշխանության արտահանման առաջին հետեւանքը եղավ այն, որ պետության բռնության գործիքները, ինչպիսիք են ոստիկանությունն ու բանակը, որոնք ազգի ներսում գոյակցում էին եւ վերահսկվում այլ ազգային հաստատությունների կողմից, առանձնացան այդ մարմնից` ստանձնելով ազգը ներկայացնելու դերը հեռավոր անքաղաքակիրթ կամ թույլ երկրներում: Այստեղ, արդյունաբերություն ու քաղաքական կազմակերպություն չունեցող այս հետամնաց տարածաշրջաններում, ուր բռնությունը կարող էր կիրառվել շատ ավելի մեծ ուժով, քան արեւմտյան որեւէ երկրում, կապիտալիզմի այսպես կոչված օրենքներին թույլ տրվեց իրականություն ստեղծել: Բուրժուազիայի սին ցանկությունը, որ “փողը փող կբերի”, ինչպես մարդը մարդ է ծնում, գարշելի երազ էր այնքան ժամանակ, քանի դեռ փողն անցնում էր արտադրության մեջ բնականոն ներդրման երկար ճանապարհով, եւ իրականում ոչ թե փողն էր բերում փող, այլ մարդիկ էին ստեղծում իրեր եւ փող։ Այս երջանիկ արարման գաղտնիքը հենց այն էր, որ տնտեսական օրենքներին այլեւս թույլ չէր տրվում գործել ինքնուրույն, եւ որ քաղաքական հաստատություններն այլեւս չէին խոչընդոտում սեփականատեր դասակարգերի ագահությանը: Փողն ի վերջո կարող էր փող բերել, քանի որ իշխանությունը՝ բացարձակապես արհամարհելով բոլոր տնտեսական եւ բարոյական օրենքները, կարող էր յուրացնել հարստությունը: Արտահանված փողը կարող էր իրականացնել իր տերերի մտահղացումները միայն այն ժամանակ, երբ կհաջողեր խթանել իշխանության արտահանումը: Միայն անսահման իշխանության կուտակումը կարող էր հանգեցնել կապիտալի անսահման կուտակման:


Օտարերկրյա ներդրումները` կապիտալի արտահանումը, որը նախկինում եղել էր արտակարգ իրավիճակների համար նախատեսված միջոցառում, պաշտպանված լինելով իշխանության արտահանմամբ, դարձավ բոլոր տնտեսական համակարգերի հիմնական հատկանիշը: Էքսպանսիայի գաղափարը կայսերականության առումով (այսինքն որպես ինքնանպատակ, այլ ոչ՝ ժամանակավոր միջոց) քաղաքական մտքում ծագեց այն ժամանակ, երբ ակնհայտ դարձավ, որ ազգային Պետության կարեւորագույն մշտական գործառույթներից մեկը լինելու է իշխանության ընդարձակումը: Պետության կողմից վարձված բռնության կառավարիչները շուտով ազգերի ներսում ձեւավորեցին մի նոր դասակարգ, ու թեպետ նրանց գործունեության բնագավառը հեռու էր մայր երկրից, այն իր կարեւոր ազդեցությունն ունեցավ իրենց իսկ երկրի քաղաքական մարմնի վրա: Քանի որ նրանք իրականում ոչ այլ ինչ էին, քան բռնության պաշտոնակատարներ, նրանք կարող էին մտածել միայն իշխանության քաղաքականության լեզվով: Նրանք առաջիններն էին, որ, լինելով դասակարգ եւ հիմնվելով իրենց ամենօրյա փորձառության վրա, պնդելու էին, որ յուրաքանչյուր քաղաքական կառույցի հիմքում ընկած է իշխանությունը:


Կայսերական քաղաքական փիլիսոփայության նոր առանձնահատկությունը բնավ էլ այն չէր, որ առաջնային տեղ էր տալիս բռնությանը եւ ոչ էլ այն, որ հայտնաբերում էր իշխանությունը որպես հիմնական քաղաքական իրականություններից մեկը: Բռնությունը միշտ էլ եղել է քաղաքական գործողության վերջին քայլը եւ իշխանությունը միշտ էլ եղել է տիրապետության ու կառավարության տեսանելի արտահայտումը: Բայց սրանցից եւ ոչ մեկը երբեւէ չէր եղել քաղաքական մարմնի գիտակցված նպատակը կամ որեւէ հստակ քաղաքականության վերջնանպատակը: Եվ սա` այն շատ պարզ պատճառով, որ ինքնահոսի թողնված իշխանությունը կարող է հասնել միայն ավելի մեծ իշխանության, իսկ հանուն իշխանության եւ ոչ թե օրենքի գործադրվող բռնությունն իսկույն վերածվում է կործանիչ սկզբունքի, որը կանգ չի առնի որեւէ խոչընդոտի առաջ, այլ կշարունակվի, քանի դեռ կա մի բան, որին դեռեւս չեն բռնացել:


Հետագա իշխանական քաղաքականություններին հատուկ այս անհեթեթությունը, այնուամենայնիվ, սկսում է իմաստավորվել, երբ այն ընկալվում է մշտական թվացող գործընթացի համատեքստում, որը չունի ոչ վերջ, ոչ էլ նպատակ, այլ ինքնին վերջնանպատակ է: Այդ դեպքում ձեռքբերումների գնահատումը կարող է իսկապես անիմաստ դառնալ, իսկ իշխանության մասին կարելի է մտածել որպես բոլոր քաղաքական գործողությունների (որոնք կհամապատասխանեն փողի, որը փող է բերում, կարծեցյալ անվերջ, մշտական կուտակմանը) երբեք կանգ չառնող, ինքնասնուցվող շարժիչի: Անսահման էքսպանսիայի գաղափարը, որը ինքնաբերաբար կարող է իրականացնել կապիտալի անսահման կուտակման հույսերը եւ որը առաջ է բերում իշխանության աննպատակ կուտակում, գրեթե անհնար է դարձնում նոր քաղաքական մարմինների հիմնադրումը, որոնք մինչեւ կայսերականության դարաշրջանը միշտ եղել են նվաճման վերջնական արդյունքը: Ընդհակառակը, դրա տրամաբանական հետեւանքը բոլոր գործող համայնքների կործանումն է. առաջին հերթին նվաճված ժողովուրդներինը եւ ապա՝ սեփական երկրի ժողովուրդինը: Քանզի քաղաքական յուրաքանչյուր կառույց, լինի նոր թե հին, կարող է միայն ձեւավորել կայունացման այնպիսի ուժեր, որոնք կընդդիմանան մշտական ձեւափոխմանը եւ էքսպանսիային: Հավերժորեն զարգացող իշխանության հոսանքի լույսի ներքո, ուրեմն, բոլոր քաղաքական մարմինները դիտարկվում են որպես ժամանակավոր խոչընդոտ:


Մինչ անցյալ դարաշրջանի չափավոր կայսերականության մշտապես աճող իշխանության կառավարիչները չէին էլ փորձում միակցել նվաճած տարածքները եւ պահպանում էին գոյություն ունեցող հետամնաց քաղաքական համայնքները՝ որպես անցած կյանքի ավերակներ, նրանց նոր, արդի սերունդն ակտիվորեն լուծարում ու քանդում էր կայունացած բոլոր քաղաքական կառույցները` թե իրենց սեփականը, թե այլ ժողովուրդներինը: Զուտ բռնության արտահանումը ծառաներին տերեր էր դարձրել առանց նրանց տալու որեւէ նոր բան ստեղծելու՝ տերերին հատուկ արտոնությունը. մենաշնորհված բռնության համակենտրոնացումը եւ կուտակումը սեփական երկրում ծառաներին դարձրել էր կործանման ակտիվ գործակալներ, որոնց ձեռքում էքսպանսիան դառնում էր պետություն եւ ժողովուրդ կործանող ուժ:


Իշխանությունը դարձավ քաղաքական գործունեության էությունը եւ քաղաքական մտքի սեւեռումը, երբ այն անջատվեց քաղաքական համայնքից, որին կոչված էր ծառայել: Եվ իրոք, սրա պատճառը տնտեսագիտական էր. դժվար թե իշխանությունը՝ ներածված որպես քաղաքականության բացառիկ բովանդակություն եւ էքսպանսիան որպես դրա բացառիկ նպատակը, արժանանար այդպիսի համընդհանուր հավանության, եւ կամ դրա հետեւանքով երկրի քաղաքական մարմնի լուծարումը հանդիպեր այդքան փոքր դիմադրության, եթե այս աշխարհայացքը կատարելապես չհամապատասխաներ տնտեսապես եւ սոցիալապես գերիշխող դասերի թաքուն ցանկություններին եւ գաղտնի համոզմունքներին: Բուրժուազիան, որին ազգային Պետությունը դարեր շարունակ հեռու էր պահել կառավարությունից եւ որն ի սկզբանե անտարբեր էր եղել հանրային հարցերի հանդեպ, քաղաքականապես ազատագրվեց կայսերականության միջոցով:


II


Կայսերականությունը պետք է դիտարկվի որպես բուրժուազիայի քաղաքական տիրապետության առաջին փուլ, եւ ոչ որպես կապիտալիզմի վերջին փուլ: Քաջ հայտնի է, թե որքան քիչ են սեփականատեր դասերը հավակնել կառավարության մաս կազմելուն եւ որքան գոհ են եղել ցանկացած տեսակի պետությունից, որին սեփականության իրավունքի պաշտպանության առումով կարելի էր վստահել: Իրավամբ, նրանց համար պետությունը միշտ էլ եղել է լավ կազմակերպված ոստիկանական ուժ:


Այս համեստության հետաքրքրական հետեւանքն այն էր, սակայն, որ ողջ բուրժուական դասը ինչ-որ առումով դուրս էր մնացել քաղաքական մարմնից․ նախքան միապետությունում հպատակներ կամ հանրապետությունում քաղաքացիներ լինելը նրանք, ըստ էության, մասնավոր անձինք էին: Լինելով նման կերպ առանձնացած եւ հիմնականում տարված փող սարքելով՝ նրանց մոտ արդեն ձեւավորվել էր որոշակի վարքագիծ, որն արտահայտված էր ասացվածքային բնույթի սրամիտ խորհուրդներում, ինչպիսիք են “Միայն հաջողությունն է հաջողում”, “Ուժն է ճիշտ”, “Ճիշտ է այն, ինչ նպատակահարմար է” եւ այլն, որոնք անխուսափելիորեն բխում էին մրցակցային հասարակության փորձից:


Երբ կայսերականության դարաշրջանում գործարարները դարձան քաղաքական գործիչներ եւ ճանաչվեցին որպես պետական պաշտոնատարներ, մինչդեռ պետական պաշտոնատարներին լուրջ էին վերաբերվում միայն երբ նրանք խոսում էին հաջողակ գործարարների լեզվով եւ “մտածում մայրցամաքների մասշտաբներով”, այս լավ հայտնի մասնավոր բարքերն ու հնարքները կամաց-կամաց վերածվեցին հանրային հարցերով զբաղվելու կանոնների եւ սկզբունքների: Անցյալ դարի վերջերին սկսված եւ մեր դարի կեսերին դեռեւս շարունակվող վերարժեւորման այս գործընթացում կարեւորն այն է, որ այն սկսվեց արտաքին գործերի ոլորտում բուրժուական համոզմունքների կիրառմամբ, սակայն հետզհետե հակազդեց ներքին քաղաքականություն վրա, երբ բոլոր ներգրավված մարդիկ գրեթե անտեղյակ էին, որ մասնավոր կյանքում գերիշխող այն անխոհեմությունը, որի դեմ հանրայի մարմինը միշտ ստիպված է եղել պայքարել եւ ինքն իրեն պաշտպանել, շուտով պետք է դառնար միակ հանրայնորեն ընդունված քաղաքական սկզբունքը:


Անշուշտ, պատահական չէ, որ իշխանության փիլիսոփայությունը, ինչպես որ այն արդի աշխարհում գերակայեց, համընկնում է եւ լրիվ համահունչ է մասնավոր շահից հանրային շահ ստանալու երբեւէ փորձ արած միակ մեծ մտածողի փիլիսոփայության հետ, ով հանուն մասնավոր օգտի, հղացրեց եւ ուրվագծեց մի Համագործակցություն, որի հիմքն ու վերջնանպատակը իշխանության կուտակումն էր: Թոմաս Հոբսն իսկապես միակն է բոլոր մեծ փիլիսոփաներից, ում բուրժուազիան կարող է իրավացիորեն եւ բացառիկ կերպով համարել իրենը: Նրա “Լեւիաթանը” միակ քաղաքական հղացքն է, որում վերջապես “մասնավոր շահը նույնն է, ինչ հանրայինը”:


Դժվար թե լինի բուրժուական բարքերի ու չափանիշների որեւէ օրինակ, որը կանխատեսված չլինի Հոբսի տրամաբանության անզուգական հանճարով: Նա տալիս է ոչ թե Մարդու, այլ բուրժուա մարդու գրեթե ամբողջական պատկերը. մի վերլուծություն, որը երեք հարյուր տարվա ընթացքում ոչ հնացել է, ոչ էլ գերազանցվել: “Բանականությունը․.․ ոչ այլ ինչ է քան Հաշվարկ”, “Ազատ Սուբյեկտ, ազատ Կամք... անիմաստ բառեր (են), այսինքն՝ Անհեթեթություն”, խիղճը իր բարոյական իմաստով պատրանք է, “Մարդու Արժեքը կամ Հարգը նույնն է, ինչ մյուս բաներինը՝ նրա Գինը, այսինքն՝ այն, ինչ ուրիշները պատրաստ են վճարել նրա Ուժն օգտագործելու համար”․ պատիվը կապ չունի այն բանի հետ, թե “արդյոք արարքն . . . արդար է, թե անարդար, քանզի Պատիվը դիտարկվում է միայն իշխանության տեսանկյունից”․ հետեւաբար` “Հաջողությունը (եթե տեւական է) Պատվաբեր է”, իսկ անհաջողությունը՝ անպատվաբեր․ բոլոր կրքերը “կարելի է ամփոփել առաջինի մեջ՝ Իշխելու Ցանկություն”, իսկ “կյանքի Բերկրանքը մի բանից մեկ ուրիշ բան ցանկանալը չէ”. Կյանքն ի վերջո “հավերժ եւ անհագուրդ ցանկություն է ունենալու Իշխանություն այն իշխանությունից հետո, որը կսպառվի միայն Մահվամբ”:


Այս պատկերում կարեւորը ամենեւին էլ դրա իրատեսական հոռետեսությունը չէ, որի համար այն վերջին ժամանակներս այնքան գովաբանվել է: Քանզի եթե իրականում մարդն այնպիսին է, ինչպիսին Հոբսը կցանկանար նրան տեսնել, նա երբեւէ չէր կարողանա ստեղծել որեւէ քաղաքական մարմին: Հոբսին հիրավի չի հաջողվում ու նա չի էլ ցանկանում մարդուն որեւէ քաղաքական համայնքի մեջ մտցնել: Հոբսի Մարդը պարտավոր չէ իր պարտված երկրի հանդեպ ցուցաբերել որեւէ հավատարմություն ու նրան ներվում է ցանկացած դավաճանություն, որի համար բանտարկվել էր: Նրանք, ովքեր ապրում են Համագործակցության սահմաններից դուրս (ինչպես օրինակ՝ ստրուկները), այլեւս իրենց հավասարակիցների հանդեպ ոչ մի պարտավորություն չունեն եւ թույլատրված են սպանել այնքան, որքան կարող են, մինչդեռ՝ “ոչ մեկն իրավունք չունի ընդդիմանալու Համագործակցության Սրին ի պաշտպանություն այլ մարդու՝ լինի մեղավոր, թե անմեղ”, ինչը նշանակում է, որ մարդկանց միջեւ չկա ոչ ընկերակցություն, ոչ էլ պատասխանատվություն: Միավորողը ընդհանուր գործոնն է, որը կարող է լինել “Բարձրագույն ոճիր, որի համար նրանցից յուրաքանչյուրը մահվան կենթարկվի”: Այս պարագայում նրանք իրավասու են “ընդդիմանալու Համագործակցության սրին”, “միավորվելու, աջակցելու եւ պաշտպանելու միմյանց... քանի որ իրենց կյանքն են պաշտպանում”:


Այս ամենը հստակորեն ցույց է տալիս, որ մարդկանց անդամակցությունը ցանկացած համայնքի համարվում է ժամանակավոր եւ սահմանափակ մի բան, եւ որը էապես չի փոխում անհատի միայնակ ու մասնավոր բնույթը (“ընկերակցելու մեջ չկա ոչ մի հաճույք, հակառակը՝ միայն վիշտ, երբ չկա նրանց բոլորին սաստող ուժ”), ոչ էլ ստեղծում է որեւէ մշտական կապ իր եւ իր ընկերակիցների միջեւ: Թվում է, թե Հոբսի նկարագրած մարդու այս պատկերը հերքում է Համագործակցության համար հիմք ապահովելու իր իսկ դերը եւ փոխարենը ներկայացնում է բարքերի հետեւողական մի մոդել, որի միջոցով ցանկացած իսկական համայնք կարող է հեշտությամբ կործանվել: Ինչն էլ հանգեցնում է այն անկայունությանը, որ բնորոշ է Հոբսի Համագործակցությանը. մի համակարգ, որ ինչպես Հոբսն է ընդունում, ի սկզբանե միտված է իր իսկ տարրալուծման՝ “պատերազմի ժամանակ (ներքին թե արտաքին), թշնամին տանում է վերջին Հաղթանակը... որից հետո Համագործակցությունը լուծարվում է եւ ամեն մարդ ազատ է պաշտպանելու ինքն իրեն”: Այս անկայունությունն է՛լ ավելի է ընդգծված, քանի որ Հոբսի գլխավոր եւ հաճախ կրկնած նպատակը առավելագույն անվտանգություն եւ կայունություն ապահովելն է:


Հոբսի եւ փիլիսոփայի իր արժանապատվության հանդեպ շատ անարդար կլիներ մարդու այս պատկերը դիտարկել հոգեբանական իրականության կամ փիլիսոփայական ճշմարտության տեսանկյունից: Բանն այն է, որ իր քաղաքական փիլիսոփայության մեջ Հոբսը բնավ էլ մտահոգված չէ մարդու էությամբ կամ նրա հոգեբանությամբ: Նրան բացառապես հետաքրքրում է քաղաքական կառույցը եւ նա մարդու հատկանիշները նկարագրում է ըստ “Լեւիաթանի” կարիքների: Հանուն փաստարկի եւ համոզմունքի, նա իր քաղաքական ուրվագիծը ներկայացնում է այնպես, կարծես այն բխում է մարդու իրատեսական ներըմբռնումից, մի էություն, որ “փափագում է իշխանությունից հետո Իշխանություն”, ու կարծես թե այս ներըմբռնումից ելնելով՝ անցնում է քաղաքական մարմնի համար նախատեսված մի ծրագրի, որը լավագույնս կհամապատասխանի իշխանության ծարավ այս մարդուն: Իրական տրամաբանությունը, միակ տրամաբանությունը, որտեղ մարդու վերաբերյալ նրա հղացքն իմաստ ունի եւ որն անցնում է ենթադրյալ մարդկային չարության առօրեական սահմաններից, ճիշտ հակառակն է:


Հավասարապես սխալ կլիներ որպես փաստ դիտարկել Հոբսի առաջադրած անհատի անվտանգության ու համագործակցության կայունության եւ նրա “Լեւիաթանի” անկայունության միջեւ անհամապատասխանությունը: Այստեղ նա դարձյալ փորձում է համոզել, դիմել որոշ հիմնական բնազդների, որոնք նա շատ լավ գիտեր կարող էին պահպանվել “Լեւիաթանի” հպատակների մոտ միայն “նրանց բոլորին սաստող” իշխանությանը բացարձակապես հնազանդվելու դեպքում, այսինքն՝ համատարած եւ ճնշող վախի մթնոլորտում, ինչն այնքան էլ ապահով մարդու հիմնական զգացումը չէ: Հոբսն իր աշխատությունն իրականում սկսում է այն ժամանակ վերելք ապրող բուրժուազիայի դեռեւս նոր հասարակական մարմնի, անընդհատ ձեռք բերելու դրան հատուկ օրենքների, եւ դրա հիմքում ընկած աճող սեփականության անվերջ գործընթացի համոզմունքների ընդունումից. այս առումով նրա փիլիսոփայությունը բացառիկ է, քանի որ տնտեսական այս իրադրությունից նա անհրաժեշտ հետեւություններ է անում քաղաքական իրադրությունում հեղափոխական փոփոխությունների վերաբերյալ: Նա գալիս է քաղաքական մարմնի միակ նախագծին, որը կարող էր բավարարել եւ պաշտպանել այս դասի նոր կարիքներն ու շահերը: Եւ նա հանգում է մարդու այն պատկերին, ինչպիսին մարդը պետք է դառնա եւ իրեն պետք է պահի, եթե ցանկանում է տեղավորվել գալիք բուրժուական հասարակությունում:


Հոբսի պնդումը, որ իշխանությունը մարդկային եւ աստվածային ամեն բանի շարժիչն է (անգամ Աստծո զորությունը մարդկանց հանդեպ “գալիս է ոչ թե այն բանից, որ Ստեղծել է նրանց... այլ իր Անդիմադրելի Ուժից”) բխում է տեսականորեն անվիճարկելի այն եզրահանգումից, որ սեփականության աճի անընդհատ գործընթացը պետք է հիմնված լինի իշխանության աճի անընդհատ գործընթացի վրա, որ կապիտալի կուտակումն անսահման է միայն այն ժամանակ, երբ այն գործում է “անսահման Իշխանության” քաղաքական կառույցում, որը կարող է իր վրա վերցնել կուտակվող սեփականության անհրաժեշտ պաշտպանությունը: Հաշվի առնելով նոր սոցիալական դասի հիմնարար դինամիզմը՝ բացարձակապես ճիշտ է, որ “առանց ավելին ձեռք բերելու, այն չի կարող երաշխավորել լավ ապրելու համար անհրաժեշտ այն իշխանությունն ու միջոցները, որ ներկայում ունի”: Այս եզրահանգման հետեւողականությունը բնավ էլ չի խախտվում այն ուշագրավ փաստից, որ մոտ հարյուր տարի չկար ոչ միապետ, ով “այս Ենթադրության Ճշմարտությունը կվերածեր Օգտակար Պրակտիկայի”, ոչ էլ բուրժուազիա, որը քաղաքականապես այնքան գիտակից կլիներ, որ բացահայտորեն ընդուներ Հոբսի իշխանության փիլիսոփայությունը:


Հաջողության հասնելու այս ձգտումը, որը ճակատագրի հեգնանքով բաժին ընկավ Հաջողության մեծ երկրպագուին, մասամբ “Լեւիաթանի” հեղափոխական ենթադրությունների շնորհիվ էր, ինչը Հոբսը չէր վարանել մատնանշել: Մի մեխանիզմում, որի միակ նպատակն է ձեւավորել եւ կուտակել իշխանություն, յուրաքանչյուր մարդ եւ միտք, որը չի ծառայում դրան եւ չի հարմարվում դրա գերագույն նպատակին, վտանգավոր գլխացավանք է: “Անտիկ հույների եւ հռոմեացիների” գրքերը դառնում են նույնքան “վնասակար”, որքան “բարձրագույն բարիքի (Summum bonum) ուսմունքը... ինչպես որ այն ներկայացված է հին Բարոյագետների գրքերում” կամ այն գաղափարախոսությունը, որ “Խղճի դեմ ցանկացած արարք Մեղք է” եւ որ “Օրենքները թե Արդարի եւ թե Անարդարի Կանոններն են”: Քաղաքական մտքի բոլոր արեւմտյան ավանդույթների հանդեպ այս բռնի անվստահությունը միանգամայն արդարացված է, եթե հիշենք, որ Հոբսը ցանկանում էր ոչ այլ ինչ, քան Բռնակալության արդարացումը, որը թեեւ արեւմտյան պատմության մեջ բազմիցս էր ի հայտ եկել, սակայն երբեք չէր արժանացել փիլիսոփայական հենքի: Այն, որ “Լեւիաթանն” իրականում ներկայացնում է մշտական բռնակալական կառավարություն, պարզ է դառնում Հոբսի վերջին նկատառումներում, որտեղ նա նշում է. “Բռնակալություն նշանակում է ոչ այլ ինչ, քան Գերիշխանություն (Sovereignty)...: Բռնակալության հանդեպ հայտարարած ատելության հանդուրժումը առհասարակ Համագործակցության հանդեպ ատելության Հանդուրժումն է...”:


“Լեւիաթանի” ներածական գլխում հանդես եկող իշխանության ծարավ կենդանի-մարդու եւ գրքի ավարտից հետո ի հայտ եկած բռնակալության դեմ պայքարելու իրավունք իսկ չունեցող եւ իշխանության ձգտումից շատ հեռու գտնվող, ցանկացած գործող կառավարությանը ենթարկվող խեղճ (փոքր) մարդու միջեւ տարօրինակ հակասականությունը զուտ ձեւական է: Քանզի իր անհատ անդամներից կուտակած եւ մենաշնորհած իշխանության վրա հիմնված Համագործակցությունը յուրաքանչյուր մարդու անխուսափելիորեն դարձնում է անզոր, իր բնատուր եւ մարդկային կարողություններից զուրկ: Իշխանության կուտակման մեխանիզմում, որը կառուցված է այնպես, որ կարող է կլանել ողջ երկրագունդը միայն հետեւելով իր սեփական ներքին օրենքին, մարդը նվազեցվում է մի պարզ անվատամի: Ինչպես որ “Լեւիաթանի” իշխանական հիմքը “արդարացվում” էր մարդու ցանկությունների հոգեբանական բացատրությունների միջոցով, այնպես էլ դրա վերջնական կործանարար նպատակը առնվազն նշված է մարդկանց հավասարության մասին փիլիսոփայական մեկնաբանության մեջ, որն, ըստ էության, սպանելու “կարողության հավասարությունն” է:


Անշուշտ ճիշտ է, որ իշխանությունը՝ ազատված բոլոր նպատակներից, բացի իր գոյությունից, դինամիկ, ինքնաշարժ սկզբունք է, որը պետք է անդադար ստեղծի ավելի շատ իշխանություն՝ թեկուզ միայն ձեռք բերած իշխանությունը պահպանելու համար: Դրա վրա հիմնված Համագործակցությունն իրականում կարող է անդադար աճել եւ ընդլայնվել, քանի դեռ չի վերահսկվել իշխանություն ստեղծող մի երկրորդ Համագործակցության կողմից: Վերջինիս կողքին այն ապրում է “մշտական պատերազմի պայմաններում եւ ճակատամարտի եզրագծին` սահմանները պահելով զինված եւ թնդանոթները հարեւաններին դեմ տված”: Այսպիսի վերահսկումը կարող է լինել միայն ժամանակավոր, քանզի այն Համագործակցությունը, որն ավելի արագ ավելի մեծ իշխանություն կստեղծի, “ունենալով բացարձակ Ազատություն անելու այն, ինչ կամենում է՝ հանուն (իր) շահի”, կուլ կտա ավելի թույլ կառույցին ու կգա մի վերջին պատերազմի, “որն ամեն մարդու համար ավարտվում է Հաղթանակով կամ Մահով”:


“Լեւիաթանը”, հետեւաբար, միակ պետությունն է, որն ի զորու է հաղթահարել բոլոր քաղաքական սահմանափակումները, որոնք ներհատուկ են այլ ժողովուրդների գոյությանը, եւ որի բնական ավարտը համընկնում է երկրագնդի սահմաններին: Այս սահմանները, այդուհանդերձ, այնքան լուրջ են, որ կարող են ողջ համակարգը պարտության մատնել: Որովհետեւ եթե Երկրի վրա վերջին հաղթանակած Համագործակցության՝ իշխանություն ստեղծելու երբեք չավարտվող գործընթացը չի կարող հաջորդիվ “գրավել եւ միակցել մոլորակները” (Սեսիլ Ռոդս), ապա այն միայն կարող է կործանել ինքն իրեն, որպեսզի նորից սկսի իշխանություն ստեղծելու հարատեւ գործընթացը:


Այս գաղափարը կորցնում է իր խելագարության զգալի մասը, երբ նվազեցվում է իր նախնական նպատակին: Սա ոչ նոր քաղաքական սկզբունքների մասին պարապ ու անգործնական ենթադրություն էր, ոչ էլ մարդկանց համայնքը կառավարելու բանականության հին փնտրտուք, այլ “հետեւանքների հաշվարկ” այն բանից հետո, երբ հասարակության մեջ թափ է հավաքում մի նոր դաս, որի գոյությունն էապես կապված է եղել սեփականության հետ՝ որպես դինամիկ, նոր սեփականություն արտադրող միջոց: Այսպես կոչված կապիտալի կուտակումը, որը ծնունդ էր տվել բուրժուազիային, փոխել էր սեփականության եւ հարստության վերաբերյալ բուն պատկերացումը: Սրանք այլեւս չէին համարվում կուտակման եւ ձեռքբերման արդյունք, այլ սկզբնաղբյուր․ հարստությունը նույնացվում էր ավելի ու ավելի հարստանալու անվերջանալի գործընթացի հետ: Բուրժուազիայի դասակարգումը` որպես սեփականատերերի դասակարգ ճիշտ է միայն մակերեսորեն, քանզի բուրժուազիային բնորոշ է եղել այն, որ դրան կարող էր պատկանել յուրաքանչյուր ոք, ով կյանքն ընկալում էր որպես ավելի ու ավելի հարստանալու գործընթաց եւ ով փողը համարում էր սրբազան մի բան, որը ոչ մի դեպքում զուտ սպառման ապրանք չէր:


Սեփականատերերն, ովքեր ոչ թե սպառում այլ ձգտում են մեծացնել իրենց ունեցածը, շարունակաբար գտնում են մարդու էությանը հատուկ շատ անհարմար սահմանափակում՝ այն է, որ մարդիկ դատապարտված են մահվան: Մահն է իսկական պատճառը, թե ինչու ձեռքբերումը երբեւէ չի կարող դառնալ ճշմարիտ սկզբունք: Մարդկային վիճակը սեփականությունը սահմանափակում է կյանքի իրական կարիքներով՝ անկախ դրանց մեծ կամ փոքր լինելուց: Մարդու կյանքի սահմանափակումը նույնքան լուրջ մարտահրավեր է սեփականությանը՝ որպես հասարակության հիմքի, որքան երկրագնդի սահմանափակումն է մարտահրավեր իշխանությանը՝ որպես քաղաքականության հիմքի: Հարստության շարունակական ինքնաբերական աճը ծրագրելիս՝ մարդու կյանքի սահմանները գերազանցելով, անհատների սեփականությունը դառնում է հանրային հարց եւ դուրս է բերվում զուտ մասնավոր կյանքի ոլորտից: Մասնավոր շահը, որը հենց իր բնույթով իսկ ժամանակավոր է եւ մարդու կյանքի տեւողությամբ սահմանափակված, այժմ կարող է խույս տալ հանրային ոլորտ եւ այստեղ փոխ առնել անսպառ ժամանակ: Սա կարծես թե ստեղծում է հասարակության այնպիսի դրվածք, որը հատուկ է մրջյունների եւ մեղուների համայնքներին, որտեղ “Ընդհանուրի բարիքը չի տարբերվում Մասնավորինից, եւ բնությամբ հակված լինելով մասնավորին՝ նրանք այդպիսով ապահովում են ընդհանուրի օգուտը”:


Այնուամենայնիվ այս ամենը պատրանք է, քանի որ մարդիկ ոչ մրջյուններ են, ոչ էլ մեղուներ: Թվում է, թե հանրային կյանքը բաղկացած է մասնավոր շահերի ամբողջությունից, կարծես թե դրանք կարող են պարզապես իրար գումարվելով նոր որակ ստեղծել: Քաղաքականության բոլոր այսպես կոչված ազատական գաղափարները (ինչպիսիք են մրցակցային գործունեության արդյունքում խորհրդավոր կերպով ի հայտ եկող հավասակշռության գաղտնի կանոններով կարգավորվող անսահմանափակ մրցակցությունը, “լուսավորյալ անձնական շահի” հետամտումը՝ որպես բավարար քաղաքական արժանիք, իրադարձությունների պարզ հաջորդականությանը բնորոշ անսահմանափակ առաջընթացը) ունեն հետեւյալ ընդհանրությունը՝ նրանք բոլորը պարզապես գումարում են մասնավոր կյանքերն ու անհատական վարքագծերը եւ այս գումարը ներկայացնում որպես պատմության, տնտեսության կամ քաղաքականության օրենքներ: Ազատական գաղափարները, սակայն, մինչ դրանք արտահայտում են քաղաքական մարմնի նկատմամբ բուրժուայի բնազդային անվստահությունը եւ հանրային հարցերի նկատմամբ նրա բնածին թշնամանքը, միայն ժամանակավոր փոխզիջում են սեփականության՝ որպես դինամիկ, ինքնաշարժ սկզբունքի հանդեպ նոր դասի ունեցած հավատքի եւ արեւմտյան մշակույթի հին չափանիշների միջեւ: Դրանք (ազատական գաղափարները) տեղի են տալիս այնքանով, որ ինքնաբերաբար աճող հարստությունը իրապես փոխարինում է քաղաքական գործողությանը:


Հոբսը, լինելով փիլիսոփա, կարողացավ տեսնել բուրժուազիայի վերելքի նոր կողմերը եւ ձեռնարկել քաղաքական կառույցի նախագիծ, ինչը հավասարազոր կլիներ նոր տիպի սեփականությունը պաշտպանելու առաջադրանքին: Նա միանգամից հասկացավ այն, ինչ բուրժուազիան հասկացավ միայն երեք հարյուր տարի անց, այն էլ գրեթե պատահաբար եւ սեփական տարբեր փորձերի հիման վրա, որ հարստության ձեռքբերումը որպես անվերջ գործընթաց կարող է երաշխավորվել միայն քաղաքական իշխանության մեծությամբ, քանի որ ձեռք բերելու կուտակային գործընթացը ուշ թե շուտ պետք է զոռով բացեր գոյություն ունեցող բոլոր տարածքային սահմանները: Նա կանխատեսեց, որ ձեռքբերման անվերջ գործընթաց մտած հասարակությունը պետք է ստեղծեր դինամիկ քաղաքական կազմակերպություն, որն օժտված կլիներ անվերջ իշխանություն ստեղծելու կարողությամբ:

 

|
Arian AMU
Eurasia Partner
| ակտուալ ա | ռեւիզոր | եւ | բադաբադա՞ | մառան |
Փրինթինֆո Fineco The World Bank ակտուալ արվեստ
<հայ գրքի կենտրոն> մշակութային միություն | հեռ. +374 10 541 285, e-mail:arteria@arteria.am