| ակտուալ ա | ռեւիզոր | եւ | բադաբադա՞ | մառան |
|եւ|
հրապարակված է 04.06.2015 | հաննա արենդթ
հասարակություն եւ մշակույթ
Մեր դարի (որը գուցե մի օր դիտարկվի որպես արեւմտյան քաղաքակրթության արվեստի եւ իհարկե գիտության հոյակապ ժամանակաշրջաններից մեկը) գրեթե բոլոր արվեստների զարթոնքը սկսվել է հասարակության մեջ արվեստագետի անհանգստությունից, նրա որոշումով մեջք դարձնել հասարակությանը եւ դրա “արժեքներին”, թողնել, որ մեռածները հողին հանձնեն մեռածներին:

 

Հաննա Արենդթը 20-րդ դարի ամենաականավոր եւ ամենազդեցիկ քաղաքական տեսաբաններից մեկն է, ում թողած հարուստ ժառանգությունը մեծապես հարստացրել է արեւմտյան քաղաքական փիլիսոփայությունը եւ ազդել մի շարք առաջատար տեսաբանների հայացքների ձեւավորման վրա: Արենդթը ծնվել է 1906թ. Լինդեն (այժմյա՝ Հանովեր) քաղաքում հրեական ընտանիքում: Կրթություն ստացել է Մարբուրգի, Ֆրայբուրգի, Հայդելբերգի համալսարաններում՝ ուսանելով 20-րդ դարի խոշորագույն փիլիսոփաներից երկուսի՝ Մարտին Հայդեգերի եւ Կարլ Յասպերսի մոտ: Երկրորդ համաշխարհային պատերզամի տարիներին ստիպված է եղել Գերմանիայից տեղափոխվել Ֆրանսիա, ապա 1941թ. փախել եւ մինչեւ կյանքի վերջ բնակվել է ԱՄՆ-ում: Իր բեղմնավոր կյանքի ընթացքում Արենդթը հրատարակել է մի շարք գրքեր եւ հոդվածներ, որտեղ նրա կողմից քննարկված հարցերն այսօր էլ խիստ արդիական են: Արենդթն առավել հայտնի է իր Ամբողջատիրության ակունքները (The Origins of Totalitarianism, 1951) եւ թերեւս իր ամենահայտնի Մարդկային դրությունը (The Human Condition, 1958) լայնածավալ աշխատություններով:


1960թ. գարնանը հրատարակված “Հասարակություն եւ մշակույթ” հոդվածն առաջին անգամ է ներկայացվում հայ ընթերցողին հայերեն թարգմանությամբ (Hannah Arendt, “Society and Culture.” Daedelus 89.2 (Spring 1960), 278-287): Անգլերենից թարգմանությունը կատարել է Լիլիթ Վերդյանը՝ Հայաստանի Ամերիկյան Համալսարանի թարգմանչական ծրագրի շրջանակում:

                                                                                       Լ.Վ.



Այսօր գրեթե բոլորն են կարծում, որ պետք է համակերպվել զանգվածային մշակույթի եւ զանգվածային հասարակության գոյության հետ (ընդամենը մի քանի տարի առաջ այս նույն եզրերը դատապարտող իմաստ էին պարունակում, քանի որ դրանցից բխում էր, որ զանգվածային հասարակությունը հասարակության ապականված ձեւն է, իսկ զանգվածային մշակույթն՝ ինքն իրեն հակասող եզր) եւ փորձել գտնել դրանց “դրական” կողմերը, թեկուզ միայն այն պատճառով, որ զանգվածային մշակույթը զանգվածային հասարակության մշակույթն է, իսկ զանգվածային հասարակությունը (մեզ դա դուր գա, թե ոչ) կանխատեսելի ապագայում շարունակելու է կազմել մեր իրականության մաս: Զանգվածային հասարակությունն ու զանգվածային մշակույթն անկասկած փոխկապակցված երեւույթներ են: Զանգվածային հասարակությունն ըստ Էդվարդ Շիլզի ծագում է, երբ “բնակչության զանգվածը ներառվում է հասարակության մեջ”:* Քանի որ հասարակություն կոչվածն ի սկզբանե բաղկացած էր հարստություն եւ ազատ ժամանակ ունեցողներից, զանգվածային հասարակությունն իսկապես մատնանշում է մի նոր կարգ, որտեղ զանգվածներն ազատվել են “ֆիզիկապես ուժասպառ անող աշխատանքի բեռից”: ** Այդ իսկ պատճառով պատմականորեն եւ գաղափարապես հասարակությունը նախորդել է զանգվածային հասարակությանը եւ նույնքան ընդհանրական եզր է, որքան զանգվածային հասարակությունը. հասարակությունը նույնպես կարելի է պատմականորեն թվագրել եւ նկարագրել: Զանգվածային հասարակությունից այն, անշուշտ, ավելի հին է, սակայն ոչ ավելի հին, քան արդի դարաշրջանը: Իրականում բոլոր այն հատկանիշները, որոնք ամբոխի հոգեբանությունը այս ընթացքում բացահայտել է զանգվածային մարդու մեջ՝ անկախ նրա ադապտացվելու ունակությունից նրա միայնությունը (որը ոչ մեկուսացում է, ոչ էլ մենություն), նրա ոգեւորվելու հակումն ու անսկզբունքայնությունը, սպառելու նրա ունակությունը, որն ուղեկցվում է դատելու կամ անգամ տարբերակելու անկարողությամբ, ամենից առավել նրա եսակենտրոնությունը եւ աշխարհից այն ճակատագրական օտարացումը, որը Ռուսոյից ի վեր զանգվածային մարդը շփոթում է ինքնօտարման հետ, բոլոր այս գծերը նախ ի հայտ են եկել “լավ հասարակությունում”, երբ թվապես զանգվածների մասին խոսք անգամ չկար: Այստեղ չենք կարող չնշել, որ առաջին զանգվածային մարդիկ զանգված լինելու համար այնքան սակավաթիվ էին, որ նրանց նույնիսկ կարող էր թվալ, թե կազմում են վերնախավ՝ լավ հասարակության վերնախավը:
 

 

 

________________________
*Տե՛ս Edward Shils, “Mass Society and Its Culture,” էջ 288:

 **Տե՛ս նույն տեղում, էջ 289:
 


Այդ իսկ պատճառով թույլ տվեք նախ մի քանի խոսք ասել հասարակության ավելի վաղ երեւույթի եւ մշակույթի հետ դրա կապի մասին. ասել գլխավորապես ոչ թե պատմական պատճառներից ելնելով, այլ որովհետեւ դրանք հայտնում են փաստեր, որոնք, իմ կարծիքով, այս երկրում [Միացյալ Նահանգներում] բավականաչափ հայտնի չեն: Հնարավոր է, որ գիտելիքի հենց այս պակասն է դրդում պրն. Շիլզին ասել, որ “անհատականությունը ծաղկում է ապրել զանգվածային հասարակությունում”: Մինչդեռ իրականում արդի անհատը սահմանվել եւ իսկապես բացահայտվել էր նրանց կողմից, ովքեր, ինչպես Ռուսոն 18-րդ կամ Ջոն Սթյուարթ Միլը 19-րդ դարում, հայտնվել էին հասարակության հետ բացահայտ առճակատման մեջ: Անհատապաշտությունն ու դրա հետ եկող “զգայունակությունն ու առանձնությունը” (մտերմության բացահայտումը` որպես անհատի լիարժեք զարգացման համար անհրաժեշտ մթնոլորտ) ի հայտ եկան այն ժամանակ, երբ հասարակությունը դեռ չէր վերածվել զանգվածային երեւույթի, այլ ինքն իրեն համարում էր “լավ հասարակություն”, կամ հատկապես կենտրոնական Եվրոպայում՝ “կրթված եւ մշակված հասարակություն”: Եւ հենց այս համատեքստում է, որ մենք պետք է հասկանանք արդի (եւ այլեւս ոչ այնքան արդի) անհատին, ով ինչպես մենք արդեն գիտենք 19-րդ եւ 20-րդ դարերի վեպերից, կարող է ընկալվել միայն որպես այն հասարակության մաս, որի դեմ փորձել է հաստատվել, եւ որը սակայն միշտ էլ նրան հաղթել է:


Անհատի գոյատեւելու հնարավորությունը պայմանավորված էր նրա համաժամանակյա ներկայությամբ մեկ ուրիշ ոչհասարակության շերտի բնակչության ներսում, ուր այդ ապստամբ անհատը կարող էր փախուստի դիմել: Պատճառներից մեկը, թե ինչու էին ապստամբ անհատներն այդքան հաճախ ի վերջո դառնում նաեւ հեղափոխականներ, այն էր, որ հասարակության կողմից չընդունվածների մեջ նրանք բացահայտում էին հասարակության մեջ արդեն իսպառ վերացած համամարդկային հատկանիշներ: Բավական է կարդալ ֆրանսիական հեղափոխության արձանագրությունները եւ հիշել, թե որքանով էր le peuple-ի գաղափարը իր լրացուցիչ իմաստները ստացել սալոնների* կոռումպացվածության եւ կեղծավորության դեմ դիմադրությունից, հասկանալու համար, թե որն էր հասարակության իրական դերը 19-րդ դարի ընթացքում: Զանգվածային հասարակության պայմաններում ապրող անհատների հուսահատության զգալի մասը գալիս է այն փաստից, որ փախուստի բոլոր ուղիները բնականաբար փակվում են, երբ հասարակությունն իր մեջ է առնում բնակչության բոլոր շերտերը:


Ընդհանուր առմամբ կարծում եմ` այս երկիրն անչափ բախտավոր է, որ լավ եւ մշակված հասարակության այս միջանկյալ փուլը փոքր դեր է խաղացել իր զարգացման մեջ: Սակայն այսօր այդ առավելությունից ծագող խնդիրն այն է, որ այն սակավաթիվ մարդիկ, ովքեր դեմ կկանգնեն զանգվածային մշակույթին՝ որպես զանգվածային հասարակության անխուսափելի հետեւանք, հակված են հայացքներն ուղղել հասարակության եւ մշակույթի ավելի վաղ երեւույթներին՝ դիտարկելով դրանք որպես ոսկե դար եւ կորուսյալ դրախտ, պարզապես որովհետեւ գրեթե բան չգիտեն դրանց մասին: Ամերիկային շատ լավ հայտնի է միայն nouveau riche-ի բարբարոսական քաղքենիությունը, սակայն այն գրեթե անծանոթ է հասարակության հավասարապես նյարդայնացնող մշակութային ու կրթված քաղքենիությանը, որտեղ մշակույթն իրականում ունի ինչ պրն. Շիլզն անվանում է “սնոբական արժեք”, եւ որտեղ կրթված լինելը ընդամենը հասարակական դիրքի հարց է:
 

 

 

________________________
*Սալոն (ֆր.) – գրական, քաղաքական եւ այլ խմբակներ:

 


Այս մշակութային քաղքենիությունն այսօր Եվրոպայում, կարելի է ասել, այլեւս անցյալում է այն պարզ պատճառով, որ արդի արվեստի ամբողջ զարգացումը ծագել էր անվստահությունից եւ դեռ շարունակում է խորը անվստահություն տածել ոչ միայն մշակութային քաղքենիության, այլ նաեւ ինքնին մշակույթ բառի հանդեպ: Դեռ հարցական է, թե որն է ավելի դժվար՝ առանց որեւէ ավանդույթի օգնության բացահայտել անցյալի մեծ հեղինակներին, թե փրկել նրանց կրթված քաղքենիության տխմարություններից: Առանց ավանդույթի օգնությանն ապավինելու եւ հաճախ անգամ ավանդական չափանիշներին ու մեկնաբանություններին դեմ դուրս գալով՝ անցյալը պահպանելու գործը նույնն է ամբողջ արեւմտյան քաղաքակրթության համար: Մտավոր, թեեւ ոչ հասարակական, առումով Ամերիկան ու Եվրոպան նույն իրավիճակում են գտնվում. ավանդույթի թելը կտրված է, եւ մենք ինքներս պետք է բացահայտենք անցյալը, այսինքն՝ կարդանք անցյալի հեղինակների գործերն այնպես, կարծես մեզանից առաջ դրանք երբեւէ չեն ընթերցվել: Այս գործում զանգվածային հասարակությունը շատ ավելի փոքր խոչընդոտ է, քան լավ եւ կրթված հասարակությունը, եւ ես հակված եմ մտածելու, որ նման ընթերցումը հազվագյուտ չէր 19-րդ դարի Ամերիկայում հենց այն պատճառով, որ այս երկիրը դեռեւս այն “անպատում անապատն էր” (unstoried wilderness), որից այդքան շատ ամերիկացի գրողներ եւ արվեստագետներ փորձում էին փախչել: Սա գուցե ինչ-որ կերպ կապված է նրա հետ, թե որքան հանկարծակի ամերիկյան գեղարվեստական արձակն ու պոեզիան՝ Ուիթմանից եւ Մելվիլից սկսած, գտան իրենց ուրույն ուղին եւ որքան բեղմնավոր դարձան:


Անկասկած շատ ցավալի կլիներ, եթե զանգվածային մշակույթի եւ զանգվածային հասարակության երկբայություններից եւ շեղումներից ծագեր ընդհանրապես չարդարացված եւ անհիմն ձգտում մի դրության, որն ավելի լավ չէ, այլ ընդամենը մի փոքր ավելի հնացած է: Եւ իսկապես վատ նշան է, երբ մարդիկ պատրաստակամորեն եւ անքննադատաբար ընդունում են այնպիսի բացահայտ սնոբական եւ քաղքենիական հասկացություններ, ինչպիսիք են, օրինակ, բարձրակիրթ (highbrow), միջնակիրթ (middlebrow) եւ ցածրակիրթ (lowbrow) հասկացությունները: Մշակույթի գործերի համար միակ ոչհասարակական եւ իրական չափանիշն իհարկե դրանց հարաբերական մնայունությունն է, եւ մինչեւ իսկ անմահությունը: Խնդիրն այն է, որ երբ անցյալի անմահ գործերը “նրբակերտվեցին” ու ստացան նոր կարգավիճակ, դրանք կորցրեցին իրենց ամենակարեւոր եւ հիմնական որակը, այն է՝ դարեր շարունակ գրավել եւ հուզել ընթերցողին կամ հանդիսատեսին: Ինքնին “մշակույթ” բառը կասկածի տակ դրվեց միայն որովհետեւ այն մատնանշում էր հենց այդ “կատարելության հետամտումը”, որը Մաթյու Արնոլդի համար նույնն էր, ինչ “դուրեկանության եւ լուսավորության հետամտումը”: Կասկածի տակ դրվեց ոչ թե Պլատոնը, այլ ինքնակատարելագործման ետին շարժառիթներով դրդված Պլատոնի ընթերցումը: Իսկ “դուրեկանության եւ լուսավորության հետամտումը”՝ լավ հասարակության դրա բոլոր երանգներով հանդերձ, արհամարհվում էր ամեն ինչին դուրեկանության եւ լուսավորության շղարշի միջով նայելու եւ իրականությունը կյանքից դուրս պահելու իր ակնհայտ ջանքի պատճառով: 20-րդ դարում արվեստների վերականգնման ապշեցուցիչ ճիգը եւ անցյալի հզորության պակաս ակնհայտ, սակայն հավանաբար ոչ պակաս իրական վերականգնումը սկսվեց այն պահից, երբ լավ հասարակությունն իր մենաշնորհյալի ճիրաններից բաց թողեց մշակույթը եւ դրա հետ միասին կորցրեց հասարակության մեջ իր գերիշխող դիրքը:


Սակայն այստեղ մեզ հետաքրքրում է մշակույթը, այլ ոչ թե հասարակությունը, կամ ավելի ճիշտ այն, թե ինչ է կատարվում մշակույթի հետ հասարակության եւ զանգվածային հասարակության պայմաններում: Հասարակության մեջ այլ իրականություններից առավել մշակույթն էր դարձել այն, ինչը սկսվեց կոչվել “արժեք”, այսինքն՝ հասարակական ապրանք, որը կարող էր շրջանառվել եւ շահագործվել որպես հասարակության մեջ դիրք գրավելու համար հասարակական մանրադրամ: Մշակութային առարկաները փոխակերպվեցին արժեքների, երբ մշակութային քաղքենին իր ձեռքն առավ դրանք՝ որպես արժույթ, որի միջոցով նա գնեց ավելի բարձր դիրք հասարակության մեջ, այսինքն՝ մի դիրք, որն իր կարծիքով ավելի բարձր էր, քան այն, որին ինքը բնությամբ կամ ծնունդով արժանի էր: Այդ իսկ պատճառով մշակութային արժեքներն այն էին, ինչ արժեքները միշտ եղել են՝ փոխարժեք. ձեռքից ձեռք անցնելով՝ դրանք մաշվում էին որպես հին մետաղադրամ: Դրանք կորցրեցին իրենց այն կարողությունը, որը սկզբնապես բնորոշ է բոլոր մշակութային առարկաներին, այն է՝ մեր ուշադրությունը գրավելու եւ մեզ հուզելու կարողությունը: Փոխակերպման այս գործընթացը կոչվեց արժեքների արժեզրկում, որն ավարտվեց 20-30-ականների “արժեքների էժանացված վաճառքով” (Ausverkauf der Werte), երբ մշակութային եւ բարոյական արժեքները միասին “վաճառվեցին”:


Հասարակության եւ զանգվածային հասարակության միջեւ հիմնական տարբերությունը հավանաբար այն է, որ հասարակությունն ուզում էր ունենալ մշակույթ, գնահատում էր եւ արժեզրկում մշակութային առարկաները՝ դարձնելով դրանք հասարակական ապրանքներ, իր եսասիրական նպատակներով օգտագործում եւ չարաշահում դրանք, սակայն չէր “սպառում”: Անգամ ամենահնացած տեսքով, դրանք մնում էին առարկաներ, չէին “սպառվում” կամ կուլ գնում, այլ պահպանում էին իրենց աշխարհիկ առարկայականությունը: Մինչդեռ զանգվածային հասարակությունն ուզում է զվարճանք, այլ ոչ թե մշակույթ, եւ զվարճանքի արդյունաբերության արտադրանքն իրոք սպառվում է հասարակության կողմից, ինչպես ցանկացած այլ սպառման ապրանք: Զվարճանքի համար անհրաժեշտ արտադրանքները ծառայում են հասարակության կյանքի ընթացքին, թեեւ գուցե կյանքի համար նույնքան անհրաժեշտ չեն, որքան հացն ու միսը: Դրանք ծառայում են, ինչպես ասում են, ժամանակ անցկացնելու համար եւ այդ պարապ ժամանակը ազատ ժամանակ չէ, այսինքն՝ այն ժամանակը, որի ընթացքում մենք իսկապես ազատված ենք կյանքի ընթացքի պահանջներից առաջացող բոլոր հոգսերից եւ գործերից ու հետեւաբար ազատ ենք աշխարհի եւ դրա “մշակույթի” համար: Պարապ ժամանակը ավելի ճիշտ մնացորդ ժամանակ է, որը բնույթով կենսաբանական է, եւ որը մնացել է աշխատանքին եւ քնին հատկացվող ժամանակից: Պարապ ժամանակը, որը ենթադրաբար պետք է լցվի զվարճանքով, կենսաբանորեն պայմանավորված աշխատանքի բոլորաշրջանի կամ, ինչպես Մարքսն էր ասում, “մարդու եւ բնության միջեւ նյութափոխանակության” մեջ դադար է:


Արդի պայմաններում այս դադարը շարունակ երկարում է. պարապ ժամանակը, որը պետք է լցվի զվարճանքով, գնալով ավելանում է: Սակայն պարապ ժամանակի այս հսկայական աճը չի փոխում ժամանակի բնույթը: Զվարճանքը, ինչպես աշխատանքը եւ քունը, կենսաբանական կյանքի ընթացքի անփոփոխ մասն է: Անկախ նրանից մարդ աշխատում է, թե հանգստանում՝ կենսաբանական կյանքը միշտ զբաղված է սպառմամբ կամ հրճվանքի անտարբեր ընկալմամբ. նյութափոխանակություն, որ սնվում է բարիքներով՝ դրանք անզգայաբար կուլ տալով: Զվարճանքի արդյունաբերության առաջարկած ապրանքները “բարիքներ” չեն (մշակույթի առարկաներ, որոնց գերազանցությունը չափվում է կյանքի ընթացքին դիմադրելու եւ աշխարհի մշտական մաս դառնալու դրանց ունակությամբ) եւ չպետք է դատվեն այդ չափանիշներով: Դրանք ոչ էլ օգտագործվելու եւ փոխանակվելու համար գոյություն ունեցող արժեքներ են. իրականում դրանք սպառման ապրանքներ են միտված սպառվելու, ինչպես ցանկացած այլ սպառման ապրանք:


Հացն ու կրկեսը (լատ.՝ panis et circenses) իրոք փոխկապակցված են. երկուսն էլ անհրաժեշտ են կյանքի, դրա պահպանման եւ ապաքինման համար, եւ երկուսն էլ անհետանում են կյանքի ընթացքում: Այսինքն՝ երկուսն էլ պետք է անդադար վերարտադրվեն ու նորից մատուցվեն, որպեսզի այս ընթացքը երբեք չդադարի: Ուրեմն թարմությունն ու նորությունն են այն իրական չափանիշները, որոնցով պետք է գնահատել հացն ու կրկեսը: Սրանք այն չափանիշներն են, որոնցով մենք այսօր (ըստ իս, շատ սխալաբար) դատում ենք նաեւ մշակութի եւ արվեստի առարկաները՝ բարիքներ, որոնք ենթադրվում է, որ պետք է մնան այս աշխարհում նույնիսկ մեր հեռանալուց հետո:


Քանի դեռ զվարճանքի արդյունաբերությունն իր սեփական սպառման ապրանքներն է արտադրում, ամեն ինչ լավ է, եւ մենք չենք կարող մեղադրել դրան ոչ մնայուն ապրանք ստեղծելու համար, ինչպես չենք կարող մեղադրել հացթուխին, ում արտադրածը, որպեսզի չփչանա, պետք է արտադրվելուց հետո անմիջապես սպառվի: Արհամարհել զվարճանքն ու հրճվանքը, որովհետեւ դրանք “արժեք” չունեն, միշտ էլ եղել է կրթված քաղքենիության նշան: Քանի դեռ մենք ենթարկվում ենք այս կյանքի մեծ բոլորաշրջանին, ամենքս էլ այս կամ այն կերպ զվարճանքի կարիք ունենք, եւ ժխտել այն, որ մեզ զվարճացնում է նույնը, ինչ մեր հավասարակիցների զանգվածներին, սոսկ կեղծավորություն է կամ հասարակական սնոբություն: Ինչ վերաբերում է մշակույթի գոյատեւմանը, այն անկասկած ավելի քիչ են վտանգում նրանք, ովքեր զվարճանքով են լցնում իրենց պարապ ժամանակը, քան նրանք, ովքեր այդ ժամանակը լցնում են պատահական կրթական հնարքով՝ միտված բարելավելու իրենց հասարակական դիրքը:


Եթե զանգվածային հասարակությունը եւ զվարճանքի արդյունաբերությունը նույնը լինեին, մենք անհանգստանալու կարիք չէինք ունենա, չնայած որ իրոք, ինչպես պրն. Շիլզն է ասում, կյանքի այս ամբողջ հատվածի (որը նախկինում “համեմատաբար անլսելի ու անտեսանելի էր մտավորականների համար”) “լսելի ու տեսանելի դառնալու հսկայական առաջխաղացումը” լուրջ խնդիր է անհատ արվեստագետի եւ մտավորականի համար: Թվում է, թե զվարճանքին բնորոշ ունայնությանը թույլ է տրվել ներթափանցել հասարակական միջավայրի բոլոր բնագավառները, եւ արվեստագետների ու մտավորականների հաճախ նկարագրած անհանգստությունը մասամբ իհարկե պայմանավորված է նրանց անկարողությամբ լսելի եւ տեսանելի դառնալ զանգվածային հասարակության շփոթեցնող թոհուբոհում կամ էլ ճեղքել դրա աղմկոտ ունայնությունը: Արվեստագետի հասարակությանն ուղղված բողոքը, սակայն, նույնքան հին է, որքան ինքը հասարակությունը: Մեր դարի (որը գուցե մի օր դիտարկվի որպես արեւմտյան քաղաքակրթության արվեստի եւ իհարկե գիտության հոյակապ ժամանակաշրջաններից մեկը) գրեթե բոլոր արվեստների զարթոնքը սկսվել է հասարակության մեջ արվեստագետի անհանգստությունից, նրա որոշումով մեջք դարձնել հասարակությանը եւ դրա “արժեքներին”, թողնել, որ մեռածները հողին հանձնեն մեռածներին: Իսկ ինչ վերաբերում է արվեստագետի արդյունավետությանը՝ դիմակայել զանգվածային մշակույթի անթիվ գայթակղություններին, կամ զանգվածային հասարակության աղմուկի ու խաբեության մեջ կարողանալ պահպանել սթափությունը պետք է որ ավելի դժվար չլինի, քան խուսափել հղկված հասարակության մեջ մշակութային սնոբերի ավելի սոփեստական գայթակղություններից ու նենգ կանչերից:


Ցավոք, ամեն ինչ այսքան պարզ չէ: Զվարճանքի արդյունաբերությունը կանգնած է գարգանտյուական ախորժակի դիմաց, եւ քանի որ արդյունաբերության ստեղծածը սպառվելով անհետանում է, այն պետք է անընդհատ նոր ապրանքներ առաջարկի: Այս բարդ կացության պայմաններում զանգվածային միջավայրի համար արտադրողները հարմար նյութ գտնելու հույսով ծայրեծայր քրքրում են անցյալի ու ներկայի մշակույթները: Սակայն նման նյութը չի կարելի հրամցնել ինչպես որ կա. այն պետք է նախապատրաստվի եւ փոփոխվի զվարճալի դառնալու համար, քանի որ այն չի սպառվի ինչպես որ կա:


Զանգվածային մշակույթը գոյանում է, երբ զանգվածային հասարակությունը սկսում է շահագործել մշակութային առարկաները, եւ սրա վտանգն այն է, որ հասարակության կյանքի գործընթացը (որը բոլոր կենսաբանական գործընթացների նման անհագուրդորեն իր նյութափոխանակության բոլորաշրջան է ներքաշում ամեն հնարավոր բան) բառացիորեն կսպառի մշակութային առարկաները, իսպառ կուլ կտա եւ կոչնչացնի դրանք: Այստեղ խոսքը զանգվածային բաշխման մասին չէ: Երբ մշակութային առարկաները, գրքերը կամ նկարների վերարտադրությունները, էժան գներով հայտնվում են շուկայում եւ մեծ քանակությամբ վաճառվում, սա չի ազդում տվյալ ապրանքների բնույթի վրա: Սակայն դրանց բնույթը ազդվում է, երբ հենց այդ առարկաներն են փոփոխվում (վերարտադրության կամ ֆիլմերի համար վերագրվում, կրճատվում, մարսվում, նվազեցվում կիտչի), որպեսզի զանգվածային վաճառքի համար բերվեն ընդունելի տեսքի, քանի որ այլ կերպ չեն վաճառվի:


Ոչ ինքնին զվարճանքի արդյունաբերությունը, ոչ էլ զանգվածային վաճառքը որպես այդպիսին զանգվածային մշակույթի նշան չեն, այլ այն բանի, ինչ ավելի ճշգրտորեն պետք է անվանել զանգվածային հասարակության մեջ մշակույթի քայքայում: Այս քայքայումը սկսվում է, երբ մշակութային առարկաները ազատորեն ենթարկվում են փոփոխության, որպեսզի բաշխվեն մարդկանց զանգվածների միջեւ: Այս քայքայմանն ակտիվորեն նպաստողները, սակայն, Tin Pan Alley-ի երգահանները չեն, այլ մտավորականների հատուկ մի տեսակ՝ հաճախ շատ կարդացած եւ տեղեկացված, ում միակ գործառույթն է կազմակերպել, տարածել եւ փոփոխել մշակութային առարկաները դրանք ավելի հաճելի դարձնելու նրանց համար, ովքեր ուզում են զվարճանալ կամ, որ ավելի վատ է, “կրթվել”, այսինքն՝ որքան հնարավոր է էժան գնով ձեռք բերել որեւէ տեսակի մշակութային գիտելիք իրենց հասարակական դիրքը բարձրացնելու համար:


Ռիչարդ Բլաքմուրը (Kenyon Review ամսագրում իր վերջերս հրապարակած “Մտավորականի դերը” հոդվածում) հրաշալի կերպով ցույց է տվել, որ մտավորականի ներկայիս անհանգստությունը գալիս է ոչ թե այն փաստից, որ ինքը շրջապատված է զանգվածներով (որոնցից նա, ընդհակառակը, զգուշորեն պաշտպանված է), այլ որ ինքը շրջապատված է Միացյալ Նահանգների ամեն հրատարակչությունում եւ գրեթե յուրաքանչյուր ամսագրի խմբագրային գրասենյակներում հանդիպող մշակույթը մարսողներով, վերագրողներով եւ փոփոխողներով: Այս “մասնագետներին” հմտորեն օգնում են նրանք, ովքեր գրքեր այլեւս չեն գրում, այլ փոխարենը կեղծում են դրանք, ովքեր արտադրում են “նոր” դասագրքեր շուկայում գոյություն ունեցող չորս կամ հինգ դասագրքերի հիման վրա, եւ նրանք, ովքեր հետո, ինչպես Բլաքմուրն է նշում, ունեն միայն մեկ մտահոգություն, այն է՝ ինչպես խուսափել գրագողությունից: (Մինչ այդ խմբագիրը իր ուժերի ներածի չափով փորձում է կատարյալ անգրագիտությունը փոխարինել կլիշեներով): Այստեղ նորության չափանիշը, որը բավականին արդարացված է զվարճանքի արդյունաբերությունում, դառնում է պարզապես կեղծ եւ իրական վտանգ է ներկայացնում: Շատ հնարավոր է, որ “նոր” դասագիրքը շուկայից դուրս կմղի հները, որոնք սովորաբար ավելի լավն են լինում, ոչ թե իրենց հին լինելու պատճառով, այլ որովհետեւ գրվել էին իրական պահանջներ բավարարելու նպատակով:


Այս դրությունը, որն իրականում աշխարհում ուրիշ ոչ մի տեղ իրեն հավասարը չունի, կարող է կոչվել զանգվածային մշակույթ: Դրա ջատագովները ոչ զանգվածներն են, ոչ էլ զվարճացնողները, այլ այն մարդիկ, ովքեր փորձում են զվարճացնել զանգվածներին մի բանով, որը ժամանակին եղել է մշակույթի իրական առարկա, կամ էլ փորձում են համոզել, որ “Համլետը” կարող է լինել նույնքան զվարճալի եւ նույնքան ուսուցողական, որքան “Իմ չքնաղ լեդին”: Զանգվածային կրթության վտանգը հենց դրա շատ զվարճալի դառնալու մեջ է: Անցյալի շատ մեծ հեղինակներ կարողացել են գոյատեւել, նույնիսկ երբ դարերով մոռացված ու արհամարհված են եղել, սակայն դեռ հարց է, արդյոք նրանք կկարողանան վերապրել իրենց ասելիքի զվարճալի տարբերակը:


Մտավորականի անհանգստությունը շատ ավելի արդարացված է զանգվածային մշակույթի մթնոլորում, քան նրա անհանգստությունը զանգվածային հասարակությունում: Այն առաջանում է հասարկապես այս մյուս մտավորականների՝ զանգվածային մշակույթ արտադրողների առկայությամբ, ումից նա դժվարությամբ է տարբերակում իրեն եւ, ավելին, ովքեր թվապես միշտ գերազանցում են ու հետեւաբար ձեռք են բերում որոշակի ուժ, որն առաջանում է, երբ մարդիկ խմբավորվում են եւ գործում քիչ թե շատ համաձայնեցված: Մեծամասնության իշխանությունը (որն օրինական է միայն քաղաքականության ասպարեզում եւ գործողության դաշտում) միշտ էլ վտանգ է ներկայացրել փոքրամասնության ուժի համար: Այն ամենաբարենպաստ պայմաններում անգամ վտանգ է պարունակում եւ միշտ համարվել է առավել վտանգավոր, երբ ծագել է խմբի սեփական շարքերից: Իմ համոզմամբ մշակույթի առումով անհանգստությունն առաջանում է ոչ այդքան հսկայական գայթակղություններից եւ բարձր պարգեւներից, որոնց արժանանում են նրանք, ովքեր պատրաստ են փոփոխել իրենց արտադրանքը զանգվածային շուկային ավելի ընդունելի դարձնելու համար, որքան, ընդհակառակը, մշտական նյարդայնացնող ուշադրությունից, որը մեզանից յուրաքանչյուրը պետք է հատկացնի պահպանելու համար իր արտադրանքը պահանջարկից եւ այն մարդկանց հնարագիտությունից, ովքեր կարծում են, որ գիտեն, թե ինչպես պետք է այդ արտադրանքը “բարելավել”:


Մշակույթը վերաբերվում է առարկաներին եւ այն աշխարհի երեւույթ է. զվարճանքը վերաբերվում է մարդկանց եւ այն կյանքի երեւույթ է: Եթե կյանքն այլեւս չի բավարարվում հաճույքով, որը միշտ համագոյակցում է բնության հետ մարդու նյութափոխանակությանը ներհատուկ աշխատանքի հետ, եթե կենսական էներգիան այլեւս ամբողջովին չի օգտագործվում այս բոլորաշրջանում, ապա կյանքը կարող է ձգտել աշխարհի բարիքներին, կարող է ոտնահարել եւ սպառել դրանք: Այն կվերամշակի աշխարհի բարիքները, մինչեւ որ դրանք պատրաստ կլինեն սպառման համար: Այն դրանց կվերաբերվի որպես բնության տարրերի. տարրեր, որ մինչեւ մարդու նյութափոխանակության մեջ մտնելը, պետք է հատուկ տեսքի բերվեն:


Բնության բարիքների սպառումը դրանց չի վնասում. դրանք անընդհատ նորոգվում են, քանի որ մարդը, քանի դեռ ապրում է եւ գործում, աշխատում եւ վերականգնում իր ուժերը, նույնպես բնության էակ է, այն մեծ բոլորաշրջանի մասնիկը, որի մեջ համակ բնությունն է պտտվում: Սակայն մարդու ստեղծած աշխարհի բարիքները (քանի դեռ նա աշխարհի եւ ոչ լոկ բնության էակ է) ինքնաբերաբար չեն նորոգվում: Երբ կյանքը դրանք շահագործում է եւ ըստ ցանկության սպառում հանուն զվարճանքի, դրանք պարզապես անհետանում են: Եվ այս անհետացումը, որը սկսվում է հենց զանգվածային մշակույթում (այն է՝ “մշակույթում”, որը կանգնած է աշխատելու եւ սպառելու երկընտրանքի միջեւ) տարբերվում է ժամանակի հետ մաշվելուց ու հնանալուց, ինչը տեղի ունեցավ մշակույթում, երբ մշակութային բարիքները վերածվեցին փոխարժեքի եւ շրջանառվեցին հասարակության մեջ այնքան ժամանակ, մինչեւ դրանց նախնական դրոշմն ու իմաստը այլեւս հազիվ էին ճանաչելի:


Եթե փորձենք դասակարգել այս երկու հակամշակութային գործընթացները պատմական եւ հասարակագիտական առումներով, կարող ենք ասել, որ լավ հասարակությունում մշակութային քաղքենիների ձեռքերով մշակույթի արժեզրկման վտանգը բնորոշ էր առեւտրային հասարակությանը, որի հիմնական հանրային տարածքը ապրանքների եւ մտքերի փոխանակման շուկան էր: Ի տարբերություն դրան, զանգվածային հասարակությունում մշակույթի անհետացումն առաջանում է սպառողների հասարակության պայմաններում, որը քանի դեռ արտադրում է միայն սպառման համար, կարիք չունի հանրային աշխարհիկ տարածքի, որի գոյությունն անկախ է եւ կյանքի գործընթացի ասպարեզից դուրս: Այլ կերպ ասած, սպառողների հասարակությունը չգիտի ինչպես հոգ տանել աշխարհի եւ դրան պատկանող բարիքների մասին: Հասարակության հիմնական վերաբերմունքն առարկաների հանդեպ, այսինքն՝ սպառողական վերաբերմունքը, ոչնաչացնում է այն ամենը, ինչին դիպչում է: Եթե մենք մշակույթի տակ հասկանանք այն, ինչ բառը սկզբնապես է նշանակել (հռոմեական cultura-ն ծագել է colere բառից՝ հոգ տանել, պահպանել, մշակել), ապա կարող ենք առանց չափազանցության պնդել, որ սպառողական մոլուցքով տառապող հասարակությունը չի կարող միեւնույն ժամանակ լինել մշակված կամ ստեղծել մշակույթ:


Իրենց բոլոր տարբերություններով հանդերձ, սակայն, այս երկու հակամշակութային գործընթացներն ունեն մեկ ընդհանուր բան՝ դրանք ծագում են այն ժամանակ, երբ ներկայում կամ անցյալում արտադրված բոլոր աշխարհի բարիքները դարձել են “հասարակական”, այսինքն կապված են հասարակության հետ եւ դիտարկվում են իրենց զուտ գործառականությամբ: Մի դեպքում հասարակությունն օգտագործում եւ փոխանակում, գնահատում եւ արժեզրկում է դրանք, մյուս դեպքում այն դրանք կլանում եւ սպառում է: Այստեղ խնդիրը բնավ էլ աշխարհի գործառականացումը կամ “հասարակայնացումը” չէ: Այն գաղափարը, որ յուրաքանչյուր առարկա պետք է ունենա հասարակության կամ անհատի որոշակի կարիքներ բավարարող գործառույթ (եկեղեցին՝ կրոնական պահանջը, նկարը՝ նկարչի ինքնարտահայտման պահանջը եւ դիտողի ինքնակատարելագործման պահանջը եւ այլն) պատմականորեն այնքան նոր է, որ ակամայից ուզում ես խոսել արդի նախապաշարմունքի մասին: Մայր տաճարները կառուցվում էին առ Աստծո առավելագույն փառաբանման (լատ.` ad majorem Dei gloriam): Թեեւ որպես կառույցներ դրանք անշուշտ ծառայում էին համայնքի կարիքներին, դրանց բարդ գեղեցկությունը երբեք չի կարող բացատրվել այս կարիքներով, որոնք նույն հաջողությամբ կարող էր բավարարել ցանկացած անշուք կառույց:


Առարկան մշակութային է, եթե կարող է դիմակայել. այս դիմացկունությունն իր գործառականության ճիշտ հակառակն է՝ այն որակին, որի պատճառով առարկան օգտագործվելու եւ սպառվելու միջոցով անհետանում է երեւութական աշխարհից: Առարկայի “բարիքայնությունը” երեւան է գալիս իր ձեւում եւ արտաքին տեսքում, որի պատշաճ չափանիշը գեղեցկությունն է: Եթե մենք ցանկանայինք առարկան գնահատել իր օգտագործման արժեքով միայն, եւ ոչ նաեւ իր արտաքին տեսքով (այսինքն՝ առարկան գեղեցիկ է, թե տգեղ, թե գեղեցիկի եւ տգեղի արանքում), մենք նախ ստիպված կլինեինք հանել մեր աչքերը: Ուստի, աշխարհի գործառականացումը, որն ի հայտ է գալիս եւ՛ հասարակության, եւ՛ զանգվածային հասարակության մեջ զրկում է աշխարհը մշակույթից, ինչպես նաեւ գեղեցկությունից: Մշակույթը ապահով է միայն նրանց ձեռքերում, ովքեր սիրում են աշխարհը՝ հանուն աշխարհի, ովքեր գիտակցում են, որ առանց մարդու ստեղծած աշխարհիկ բարիքների, այսինքն՝ արվեստի գործերի գեղեցկության, առանց լուսասփյուռ փառքի, որի միջոցով աշխարհին եւ աշխարհում բացահայտվում է մնայունությունը, ողջ մարդկային կյանքը կլիներ ապարդյուն եւ ոչ մի մեծություն չէր կարողանա դիմակայել:

 

|
 
թարմ նյութեր
Arian AMU
Eurasia Partner
| ակտուալ ա | ռեւիզոր | եւ | բադաբադա՞ | մառան |
Փրինթինֆո Fineco The World Bank ակտուալ արվեստ
<հայ գրքի կենտրոն> մշակութային միություն | հեռ. +374 10 541 285, e-mail:arteria@arteria.am