| ակտուալ ա | ռեւիզոր | եւ | բադաբադա՞ | մառան |
|ակտուալ ա|
հրապարակված է 17.04.2012 | սմբատ խ. հովհաննիսյան
վանանդեցիների գործունեությունն իբրեւ քաղաքակրթական ինքնագրության փորձ
Փրինթինֆո եւ Սարգիս Խաչենց հրատարակչությունների եւ Բյուրոկրատ գրատան ձեռնարկած «Մեսրոպից դեպի Մաշտոց» ծրագրի երկրորդ դասախոսությունը:

 

Դասախոսությունը տեղի ունեցավ 2012թ. ապրիլի 15-ին` «Վանանդեցիների գործունեությունն իբրեւ քաղաքակրթական ինքնագրություն» թեմայով: Բանախոսն էր պատմական գիտությունների թեկնածու Սմբատ Հովհաննիսյանը, որը գրական շրջանակներում որպես բանաստեղծ եւ թարգմանիչ հայտնի է Թոնդրակ անունով:


Բանախոսության ընթացքում փորձելու ենք Վանանդեցիների գործունեությունը դիտարկել իբրեւ քաղաքակրթական ինքնագրության փորձ եւ ըստ այդմ՝ մենք-ի հռետորիկա:

 












Ժամանակաշրջանը


XVIII եւ XIX դարերի սոցիալական իրավիճակը հետեւյալն էր.

Մի կողմից՝ հայ ազգային պետության բացակայություն, Օսմանյան տերության եւ Սեֆյան Պարսկաստանի միջեւ մասնատվածությունը (ավելի ուշ` Ռուսիայի), պարզունակ տնտեսական եւ կենցաղային կացություն:


Մյուս կողմից՝ Արդյունաբերական քաղաքակրթության ձեւավորում, գրատպության հարաճուն զարգացում: Կրկին մշակույթի կարեւորագույն հարացույցը դարձավ գրության տիրույթը` այնժամ արդեն իբրեւ գրքի տպագրություն: Գրատպությունը ներկայացնում է նոր տեղեկատվական տեխնոլոգիան: Այն ապահովում է տեղեկատվությունը բազմացնելու եւ հրապարակելու լայն հնարավորություն, այս անգամ, ի տարբերություն ձեռագրի, լծորդվելով տեսողական տարածությանը՝ ավելի հետեւողականորեն ու նրբամշակ կիրարկմամբ:

***

Այսու՝ փոխվել էր քաղաքակրթությունը. այլեւս տպագրությունն էր առաջնայինը եւ կրկին թարգմանության խնդիրը: Իսկ քանի որ յուրաքանչյուր քաղաքակրթություն ունի իր ԳԻՐԸ, ապա հայկականությունը պիտի փնտրեր նոր երաշխիքներ՝ համապատասխան Նոր քաղաքակրթությանը: Արդեն հին քաղաքակրթությունից թարգմանությունը նոր քաղաքակրթությանը:

***
Եթե նախորդ քաղաքակրթության հարակը Գիրն էր՝ իբրեւ “լողացող իմաստները” կանգնեցնող, հաստատող իրականություն, ապա այժմ դա տպագիր գիրքն էր:

***

Հայությունը, մասնավորապես հայ առեւտրականությունը հայտնվել էր քաղաքակրթական բազմազանության ծիրում: “Սակայն, բազմազանության ընդունումը չի ազատում անհատին մտածված ընտրությունից: Ընտրությունը չի կարող կախված լինել սուբյեկտիվ հակումների պատահականությունից, կամ ներշնչանքի քմահաճույքից. այստեղ դիլետանտությունը սահմանակցում է բարբարոսությանը: Բայց անհրաժեշտ ռացիոնալ դիտարկման համար չկան այլ չափորոշիչներ, բացի ունիվերսալության /համապարփակության/ մաքսիմումից եւ երեսպաշտության մինիմումից” /Լեւինաս/: Քաղաքակրթական ընտրությունը հույժ անհրաժեշտ էր ոչ միայն հայ առեւտրականության, այլեւ ընդհանրապես հայության համար: Եվ Վանանդեցիների ընտրությունը հիրավի քաղաքակրթական ընտրություն էր, քանի որ այն ընդգրկում էր պատմական ժամանակի բոլոր երեք ռիթմերը՝ մշակութային, տնտեսական եւ քաղաքական/դիվանագիտական /ըստ Ֆ. Բրոդելի պատմատեսության/:



Վանանդեցիները /պատմական ակնարկ/

Ամստերդամի հայկական տպարանը ունեցել է գործունեության երեք շրջան. Առաջին՝ 1660-1662 թվականներին ընկած ժամանակաշրջանը կապվում է Մատթեոս Ծարեցու անվան հետ: Երկրորդը՝ 1662-1674 թվականները՝ Ոսկան Երեւանցու անվան հետ: Եվ երրորդ շրջափուլը՝ 1685-1717 թթ.՝ Վանանդեցիների անվան հետ: Նախ Մատթեոս Հովհաննիսյանն էր եկել Ամստերդամ /Նախիջեւանի Գողթան գավառի Վանանդ գյուղից/: 14 տարի Մատթեոս Վանանդեցին գործել էր Ոսկան Երեւանցու տպարանում եւ ձեռք բերել մեծ հմտություն: Ոսկան Երեւանցու ազգականներից Սողոմոն Լեւոնյանից 1680-ական թվականների սկզբին տպագրական գործարանը անցնում է Մատթեոս Վանանդեցուն: Նրան միայն հաջողվում է հրատարակել “Շարակնոցը” /1685/, որից հետո դատական քաշքշուկների մեջ է ընկնում. արդյունքում 11 տարի տպարանը չի աշխատում: 1694 թվականին Ամստերդամ է հասնում Մատթեոսի քրոջ որդի Թովմաս Նուրիջանյանը, ով կարողանում է ծագած խնդիրները հարթեցնել: Թովմաս Վանանդեցին շուրջ 30 տարի թափառել է Եվրոպայում /մասնավորապես Իտալիա, Բելգիա, Ավստրիա, Գաղղիա /Ֆրանսիա/, Անգլիա/: Ուշագրավ է, որ նա գրահրատարակչական գործ ձեռնարկելու համար դեռ 1680 թվականից էր սկսել նվիրահավաքություններ կազմակերպել: 1679 թվականին հայրենեիքից Եվրոպա է ուղեւորվում իր հետ տանելով եղբայրների որդիների՝ Ղուկասի եւ Միքայելի հետ: Սկզբնապես գնում են Մարսել՝ Մատթեոս Վանանդեցու մոտ /քեռու/: 1693-95 թվականներին նույն նվիրահավաքության առաքելությամբ նա դեգերում էր Բելգիայում: Եվ 1695 թվականից արդեն ձեռնամուխ է լինում իր երազած գրահրատարակչական գործունեությանը:

Ղուկաս Վանանդեցին դասական կրթություն է ստացել Հռոմում: Գիտեր բազմաթիվ լեզուներ, այդ թվում եւ լատիներեն: Վանանդեցիների հրատարակչական գործի առյուծի բաժինը պատկանում է նրան – հատկապես իր իսկ հեղինակությամբ հրատարակված գործերով: Մոտ հարաբերությունների մեջ է եղել գերմանացի խոշոր փիլիսոփա Լայբնիցի հետ /պահպանվել են նամակագրություններից/: Նկատենք, որ հայերենի եւ հայ ժողովրդի պատմության հետ իր ունեցած ծանոթության համար Լայբնիցը իրեն պարտական է համարում ֆրանսիացի արեւելագետ-հայագետ ու լեզվաբան Մաթյուրեն Վեյսիե Լա Կռոզին /եւս պահպանվել են նամակագրությունները/: Ղուկաս Վանանդեցին մեծ ավանդ ունի նաեւ Հայ ազատագրական շարժման մեջ: Տեղեկություններ կան պահպանված, որ Վանանդեցիները կապեր են ունեցել նաեւ Ռուսաիայի արքա Պյոտր I-ի հետ /պահպանվել է ավանդազրույց, որ հայերն են Պյոտրին փրկագնել գերությունից/: Ղուկաս Վանանդեցին ի շարս այլ թարգմանությունների Արիստոտելից եւս թարգմանել է:

Վանանդեցիների գործունեությունը

Ժամանակի ընթացքում Մաշտոցյան հարացույցը ինչ-ինչ պատճառնելով փակվել-քարացել էր, շատ նման մեր Էպոսի Փոքր Մհերի քարայրում փակվելու մետաֆորին: Մաշտոցյան հարացույցն այլեւս ընկալվում էր իբրեւ կրոն, մի բան, որը ենթակա չէ այլացման: Մ. Փոլադյանի պատկերավոր արտահայտությամբ՝ “Մարդու այբուբենը դարձավ Աստծո գիրքը եւ դադարեց զարգանալ, քանի որ որպես հավերժական եւ վերջնական իմաստ՝ կրոնն անփոփոխ է”:

***

Բռնակալությամբ ոտնահարված, դեգրադացված, փորձարկումների օբյեկտ հանդիսացող Ազգը փնտրում է ապաստան, փնտրում է տեղ, որտեղ նա կարող է խրամատավորվել, ցանկապատվել աշխարհից, լինել ինքն իր հետ: Սա անհրաժեշտ է նրան` իր անհատականությունը պահպանելու համար, անգամ իր իսկությունը: “Բայց ողջ ազգը չի կարող արտագաղթել, ուստի նա նախաձեռնում է արտագաղթը ժամանակի մեջ, այլ ոչ թե տարածության” /Կապուչինսկիյ/: Եվ որպեսզի հնարավոր լիներ “ժամանակի մեջ արտագաղթած” հայությանը /եւ հայկականությանը/ վերադարձնել եւ հաստատել “Աշխարհի ժամանակի” համածիրում, Վանանդեցիները պետք է մեկնարկեին մշակութային ինքնարարումից: Այն է՝ մնում էր մշակութային արարչագործման դերը, որի համածիրում հնարավոր էր ազգային միասնացման կարեւորագույն բաղկացուցիչների համաբերումը: Սակայն այն չէր ներառում ժողովրդական մեծ զանգվածներին, այլ ավելի շուտ մտավորականների ոչ մեծ խումբ էր:

***

Եթե Մաշտոցյան հարացույցի ԵԼԱԿԵՏԸ ՀԱՐԱԶԱՏ ՄԻՋԱՎԱՅՐՆ էր, ապա Վանանդեցիների դեպքում ՕՏԱՐ ՄԻՋԱՎԱՅՐՆ էր: Նրանց գործունեությունը ծավալվում էր Հոլանդիայի Ամստերդամ քաղաքում, ուր այլեւս հարազատ միջավայր-օտար միջավայր հակադրությունը արտաքին հակադրություն չէ, այլ ՆԵՐՔԻՆ, բայց նման տարանջատումը չափազանց նուրբ անցումով է. ԱՐՏԱՔԻՆ-ՆԵՐՔԻՆ հակադրությունը շրջելի իրականություն են ներկայացնում եւ գրեթե չունեն հստակ սահմանազատում: Եվ տեղին է հիշատակել Գ. Նարեկացու հանրահայտ “Տարագրվում ենք եւ չենք տագնապում” արտահայտությունը, քանի որ Վանանդեցիների գործունեությունը հենց “ինքնութենական տագնապի” համածիրում էր կազմակերպվում: Մասնավորապես, երբ հայկական միջավայրում առկա էր “իմաստաբանական սովը” /Ա. Բորել/:

Այս պարագային Արեւմուտքն հանդես է գալիս իբրեւ Ինքնազգացման եւ՛ անորոշ, եւ՛ որոշակի մի տարածք, որտեղ Վանանդեցիների միտքը փնտրում է այն նշանը, որով կիրականանար ինքնակայացումը:
Այն է՝ հույժ անհրաժեշտ է դառնում հարազատ միջավայրի նոր մի հարացույցի բացահայտումը, որն այլեւս ինքնածին, էսենցիալ չէ եւ կարող է գոյություն ունենալ միայն անընդհատ այլացման դեպքում: Կրկին հաստատագրվում է հարյուրամյակներ առաջ բացահայտված ճշմարտությունը, որ անհնար է հասկանալ, ըմբռնել հարազատը, առանց դիմելու Ուրիշին կամ Ուրիշությանը: Ինքնությունը պետք է որոնի իր հարազատությունը օտարությամբ ու տարբերությամբ: Ինքնություն, որն իր մեջ ունի արդեն տարբերություն /Գ. Պլտյան/:
 

***

Այսպիսով՝ Վանանդեցիների համար Արեւմուտքը բոլորովին էլ արդիականացման մոդել չէ, այլ գիտելիք /Փոլադյան/: Իսկ ծավալված գրահրատարակչական գործունեությունն ընթանում է նմանագործման մերժումի ճանապարհով՝ դրսեւորվելով իբրեւ ստեղծագործական ինքնագրություն: Այսու՝ Արեւմուտքը դարձնելով հայության համար գիտելիք, այն օժտում են ճանաչողության բովանդակությամբ՝ դրանով իսկ զարկ տալով ինքնաճանաչողության մի նոր հարթակի: Ընդսմին՝ Վանանդեցիների գործունեությունը օտար միջավայրի հետ մշտական փոխներգործության մի գործընթաց է, հընթացս որի իրենց ներգործությունը օտար միջավայրի վրա կազմակերպում են ընտրողաբար եւ կառուցիկ: Շնորհիվ նման մոտեցման, նրանց հաջողվում է կազմակերպել մի նոր հարացույց, որի համածիրում “հայությունը” կամ, եթե կուզեք, ”հայկականությունը” ձեռք է բերում “ներկայող գոյություն”: Ընդ որում, “ոչ միայն ինքն է ներկայում այստեղ եւ հիմա, այլեւ իր շփման ոլորտն ընդգրկված գոյավորների գոյությունն է իր նկատմամբ դարձնում որպես “ներկա”” /Ռ. Քոչարյան/: Ըստ այդմ՝ ոչ միայն Արեւմուտքը, այլեւ հայությունն ինքը ձեռք է բերում նոր իմաստավորումներ, օժտվում նոր նշանակություններով:

Այսպիսով՝ Հրատարակչական գործունեության համապատկերում առկա է մի կողմից՝ ազգային Մենք-ը, մյուս կողմից՝ Ուրիշը: Ուստի այն հարկավոր է կարդալ երկու կողմից՝ ուղիղ եւ հակառակ: Ուղիղ կողմից խոսվում է Մենք-ի մասին, հակառակ կողմից՝ Նրանց: Եվ բոլորովին էլ պատահականություն չէր, որ Վանանդեցիներն ընթացք են տալիս համակեցական տեսակի այլացման գաղափարին: Եվ այդ գործընթացի երկու սահմանային վիճակներն էին մի կողմից՝ “Համատարած աշխարհացոյց”-ի ՚(առաջին հայերեն տպագիր քարտեզը) /Տե՛ս նկար 1-ը/, “Բանալի համատարածի աշխարհացուցին նորածնի” հրատարակությունը, մյուս կողմից՝ “Ազգաբանութիւն տոհմին հաբեթեան”՝ Մովսես Խորենացու Պատմութիւն Հայոց-ի /Տե՛ս նկար 2-ը/: Սա հենց այն է, ինչը կարելի է կոչել իբրեւ “քաղաքակրթական նշանի եւ մշակութային իմաստի միջեւ երբեմն գոյություն ունեցող ներդաշնակ հարաբերությունների” վերահաստատման ճիգ: Իսկ այդ երկու բեւեռները միմյանց շաղկապողն, հարկավ, Մաշտոցյան հարացույցն է՝ իր հանահայտ նշանաբանով՝ “Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ”:

Նկատենք, որ կար ժամանակ, երբ քարտեզները համարվում էին գերգաղտնի: Ուշագրավն այստեղ այն է, որ ձեւավորվող Արդյունաբերական քաղաքակրթության համապատկերում արդեն տպագիր քարտեզը ձեռք է բերում բոլորովին նոր բովանդակություն: Այն է՝ նոր ձեւավորված միատարր եւ անընդհատ տարածության գաղափարը եթե անհնար էր միջնադարյան քարտեզագրի համար, որի աշխատանքները ավելի նման էին ժամանակակից ոչ ռեպրեզենտատիվ արվեստին, ապա այժմ դառնում էին հնարավոր /Մ. ՄքԼուհան/:



“Միջնադարյան մարդու համար տարածությունը չի եղել համսեռ եւ իր մեջ չի բովանդակել օբյեկտները: Յուրաքանչյուր իր ստեղծում էր իր սեփական տարածությունը” /Մ. ՄքԼուհան, էջ 185/: Այս ամենի համադրությամբ, ակնհայտ է դառնում, որ Վանանդեցիները նման քայլով փորձում էին հային եւ հայկականությունը դիտարկել համաշխարհային գործընթացների համապատկերում: Այլ կերպ ասած՝ միմյանց համահարաբերակցել ազգային տեղական /լոկալ/ ժամանակն ու համաշխարհային /գլոբալ/ ժամանակները:

***

Խորենացին եւս Հին Կտակարանից է մեկնարկում – մեր ազգաբանությունը համեմատելով եւ հավասարեցնելով Ակունքներին: Այս առումով հետքարքիր է Մեսրոպ Մաշտոցի /Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ/ եւ Մովսեսի համադրությունը, հատկապես, երբ Մովսես Խորենացու գրքի առաջաբանում Թոմաս Վանանդեցին հստակ հղում է տալիս Նոր Կտակարանին: Մասնավորապես՝ Առաջին Թեսաղոնիեացիներին հղված Պողոսի խոսքերը՝ “Աղաչեմ զձեզ եղբարք, ճանաչել զվաստակավորս ձեր”, այն է՝ “Եղբայրնե՛ր, աղաչում եմ ձեզ, ոչ ճանաչեք եւ գնահատեք ձեր վաստակավորներին” /5:12/:
Ուշագրավն այստեղ այն է, որ Մ. Խորենացու գրքի սկզբնամասում մեկնարկային կարգախոսը եւս հղվում է Հին Կտակարանի Առակաց գրքին: Մի հանգամանք եւս՝ մեջբերումն արված է լատիներեն-գրաբար-աշխարհաբար /ըստ Վանանդեցիների թարգմանություն/ եռառիթմ անցումով. Թերեւս այս կերպ Վանանդեցիները նաեւ ՀԱՅԵՐԵՆՆ էին դարձնում համաժամանակյա “Աշխարհի ժամանակին”:

Այսպես՝

Լատիներենը՝ Per me Reges regnant, & legum conditores jufta decernunt.
Per me Principes imperant, & potentes decernunt jufitiam.

Գրաբար՝ Ինեւ Թագավորք թագավորեան, եւ օրինադիրք զարդարս դարակեն:
Ինեւ Իշխանք հրամայեն, եւ Կարողք վճռեն զարդարութիւն:

Թարգմանություն՝ Ինեւ Թագաւորք թագաւորեն, եւ Հզորք վճռեն զարդարութիւն:
Ինեւ Մեխամեծք մեծանան, եւ Բռունք ինեւ ունին զերկիր:

/Արդի թարգմանությամբ՝ Թագաւորներն ինձնով են թագաւորում, 15 եւ հզօրները՝ օրինադրում արդարութիւնը։ Ինձնով 16 են բարձրանում մեծամեծները, եւ տիրակալներն ինձնով են տիրում երկրին/։

***

“Գանձ չափոյ, կշռոյ, թվոյ եւ դրամից բոլոր աշխարհի” գիրքը, կազմված էր ըստ Կ. Ջուղայեցու “Աշխարհաժողով” երկի, սակայն վերանայված, ճշգրտված եւ թարմացված: Ղուկաս Վանանդեցին իր այս գիրքը հրապարակում է` նպատակավ “Ի յօգուտ մերազնեայ վաճառասէր եղբարց”: Նա դա իրականացնում է հարցադրումների եւ մի շարք աղբյուրների համադրությամբ:

***

Հետաքրքիր տեղեկություններ է մեզ հաղորդում գրքի առաջաբանում զետեղված հետեւյալ դիտարկումը՝
“Երանելի է' յամենայն ազգաց մարդն այն, որ միշտ եւ յամենայն ուրեք զմտաւածէ` եւ ՚ի կիր արկանէ զայն բնածին եւ ամենայն կրօնից ընդունելի կանոնն:
Զորինչ քեզ լինիլ ոչ կամիս, այլոց մի' առներ.

եւ զորինչ քեզ լինիլ կամիս` այլոց եւս արա:

Քանզի` երբ զայս կանոն ընդ ամենեսեան ՚ի գործ ածեմք, լինիմք Աստուծոյ սիրելիք եւ յամենայն մարդոց պատուելիք: Այսու կանոնաւ ՚ի կատար ածեմք զամենայն օրէնս ամենայն ազգաց` թէ' զԱստուածայինս, թէ' զեկեղեցականս, թէ' թագաւորականս եւ թէ' քաղաքականս”:

***
Այս աշխատությունը բացի XVII դարի առեւտրական հարաբերությունների, տարբեր երկրների չափային, կշռային եւ դրամական միավորների եւ նրանց հարաբերությունների մասին իրազեկելուց, բավականին ուշագրավ տեղեկություններ է հաղորդում նաեւ տարբեր ժողովուրդների էթնիկ կազմի, սովորույթների, ազգային լեզուների ու կրոնների մասին` հիշեցնելով հույն լոգոգրաֆների գործերը: Գրքում անգամ նշվում են այն երկրներն ու շուկաները, ուր հայ առեւտրականները կարող էին եկամտաբեր առեւտուր ծավալել եւ ուր Սեֆյան Պարսկաստանից ու Օսմանյան կայսրությունից ներկրված ապրանքները մեծ պահանջարկ ունեին: Ի հավելումն այս ամենի` գրքի վերջում զետեղված է թվաբանական խնդիրների մի փոքրիկ հավաքածու` առեւտրականների մտավոր ունակությունները զարգացնելու նպատակով: Անտարակույս, թե՛ Կ. Ջուղայեցու եւ թե՛ Ղ. Վանանդեցու կազմած այս դասագիրք-ձեռնարկները նպաստում եւ դյուրացնում էին հայ առեւտրականների գործունեությունը Եվրոպայի եւ Արեւելքի երկրներում:

***

Գրքի նշանաբանն է՝ “ԱՐԻՈՒԹՅՈՒՆ, ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆ, ԽՈՀԵՄՈՒԹՅՈՒՆ” /Տե՛ս նկար 3-ը/, որին անմիջապես հաջորդում է “Ով Նուրիջանեան, Լեր միշտ Խոհեմ Արդարաբան. Առցես պըսակ Արիութեան” գրությունը:



Այստեղ մենք գործ ունենք Վանանդեցիների կողմից որդեգրված Պլատոնական-Նեոպլատոնական հայեցակարգի հետ: Հատկապես այն հարկ է դիտարկել “Մարդ-Պետություն, գուցե Կոսմոս” համակարգում: Ըստ Պլատոնի՝ “Ազնվաբարո անհատն արդյունք է բարոյական կատարելագործման մի տեւական ընթացքի, որը ենթաբաժանվում է հետեւողական չորս աստիճանի”՝ /Ա. Ստեփանյան, Պլոտինոս, էջ XXXVIII/:
Այստեղ չենք քննարկում բոլոր չորս աստիճանները, քանի որ Վանանդեցիների դեպքում մենք գործ ունենք հատկապես Առաջին աստիճանի հետ: Եվ ո՞րն է դա:

Առաջին աստիճանը միտված է ձեւավորելու ԱԶՆՎԱԲԱՐՈ ԱՆՀԱՏԻ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԱՌԱՔԻՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ: Այդ ընթացքում ի հայտ են գալիս մտավոր-բարոյական այնպիսի արժեքներ, ինչպիսիք են

ԽՈՀԵՄՈՒԹՅՈՒՆ/ԽՈՀԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ (σωφροσυνη),
ԱՐԻՈՒԹՅՈՒՆԸ (δικαιοσυνη),
ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆ/ԱՐԴԱՐԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ (ανδρεια)
եւ ԻՄԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ( φρονησις ):

Ըստ Պլատոնի այդ բանական-բարոյական արժեքները ներկայացնում են իրբեւ կրթության հիմնախնդիր: Ընդ որում՝ այդ արժեքներն են, որ կարող են ապահովել տվյալ հանրույթի ՄԻԱՍՆՈՒԹՅՈՒՆԸ: Միեւնույն ժամանակ՝ “Դրանք առավելագույնս ներունակ են այն ժամանակ, երբ համակարգված են ըստ չափի՝ նպատակավ կյանքի կոչելու քաղաքացիական կեցվածքի ու գործունեության գերագույն մակարդակները” /Ա. Ստեփանյան, Պլոտինոս, էջ XXXVIII/:

***

Նկատենք, որ Վանանդեցիների երազում էին Տպագրատանը կից ստեղծել կրթարան, որտեղ պետք է կրթվեին հայ երիտասարդները, ընդ որում, հետագայում այն պետք է փոխադրվեր նաեւ Հայաստան:

***

Վանանդեցիների մոտ բացակայում է ԻՄԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆԸ: Բայց իրո՞ք այն բացակայում է: Համոզված եմ, որ ոչ: Բանն այն է, որ Վանանդեցիների վերոհիշյալ եռահամագոյությունը շարակարգված է Մաշտոցյան “Ճանաչել զիմաստություն եւ զխրատ, իմանալ զԲանս հանճարոյ” նշանաբանի վրա: Իսկ ինչո՞ւ պետք է այդպես մտածել. Քանի որ նույն Պլատոնի /ինչպես նաեւ Պլոտինոսի/ մոտ վերոթվարկյալ չորս բանական-բարոյական արժեքներից ԻՄԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆԸ “գերակա դիրք է զբաղեցնում մյուսների նկատմամբ, զի ի զորու է նախապայմաններ ստեղծել ներհանրութային հարաբերությունների բանականացման եւ ներդաշնակեցման համար” /Ա. Ստեփանյան, Սպարտա, էջ 120/:

Ուշագրավ է, որ այդ բանի համար իբրեւ լավագույն ընկերային միջավայր Պլատոնը ճանաչում է միապետական Պոլիսը: Համաձայն նրա միայն այդ պարագային հանրույթը կարող է հասնել իր իդեալական նպատակին՝ համակեցական երջանկությանը: Այսինքն մենք ունենք նաեւ Հայկական պետականության վերականգնման պետական ձեւի եւ անգամ բովանդակության Վանանդեցիների հայեցակարգը եւս:
Բայց սրանով չի սպառվում Վանանդեցիների գործունեության մեկնաբանությունը: Մեկ այլ ուշագրավ կողմ է այն, որ ըստ Պլատոնի “մարդ էակն ի վիճակի է հասնել այդ ամենին բանական ինքնարարումի հետեւյալ երեք փուլերով” /Ա. Ստեփանյան, Պլոտինոս, էջ XXXVIII/: Իսկ ի մի բերելով Վանանդեցիների հրատարակությունը, ակնհայտ է դառնում, նրանց հրատարակությունն ընթանում էր հենց “ինքնարարումի երեք փուլերով” /ստորեւ ներկայացնում ենք հրատարակված գրքերից մի քանիսի համապատասխան դասդասումը/:

Առաջին փուլն աղերսվում է մուսայական արվեստին
Շարակնոցներ (1702, 1712), եւ այլն:

Երկրորդ փուլ
ը՝ սիրական արվեստին,
Թոմա Կեմպացու «Յաղագս համահետեւմանն Քրիստոսի» երկը (1696), հատկանշական է գրքի առաջաբանում Թովմասի կողմից բերված Նոր Կտակարանի Հովհաննսեի ավետարանի մեջբերումը՝ “Քննեսցեք՝ ասե՝ զգիրս, զի դուք համարիք նոքոք զկեանսն յաւիտենականս” // “Քննեցեք Գրքերը, քանի որ կարծում եք, թե հավիտենական կյանք ունեք” /5:39/: “՛ի զվարճութիւն եւ յարիութիւն մանկանց Եկեղեցվոյ

Աստուածաշունչ Նոր կտակարան (1698), եւ այլն:

Երրորդը՝ մաթեմատիկայի եւ իմաստասիրությանը:

  • «Համատարած աշխարհացոյց» (1695),
     
  • «Բանալի համատարածի աշխարհացոյցին մերոյ նորածնի» (1696),
     
  • «Դուռն իմաստութեան» («Ոսկեա դուռն դպրատան», 1699),
     
  •  «Տօմար» (1698),
     
  • «Բնաբանութիւն իմաստասիրական: Հտ. 1-2» (1702):


***

Այսու` հարդյունս տեխնիկական զարգացման. “գրատպությունը նպաստեց մի կողմից` մասնավոր ներքին փորձառնության, մյուս կողմից` կոլեկտիվ-ազգային համակենտրոնացման առարկայացման կամ արտասանության միջեւ սերտ փոխներգործությանը, այն ժամանակ, երբ ազգային լեզուն, նոր տեխնոլոգիայի ներազդեցության ներքո, ձեռք է բերում վիզուալություն, համակենտրոնանում, համախմբվում եւ միասնանում է” /Մ. ՄքԼուհան/: Ակնհայտ է, որ ձեռագիր մշակույթն անկարող էր կայունություն հաղորդել լեզվին կամ փոխակերպել այն այնպես, որ այն վերածվեր ազգային միասնությունն ապահովող հաղորդակցական միջոցի: Ուստի` “տպագրական տեխնիկայի կարեւորագույն դերը լեզուների ձեւավորման եւ կայունացման գործն էր” /Լ. Ֆեւր եւ Ա.-Ժ. Մարտին/: Եվ բոլորովին էլ պատահական չէր, որ հրատարակվում է Հովհաննես Հովակիմ Շրէօդերի /Սքրոդեր/ “Արամեան լեզուին գանձ” /1711/ գիրքը: Մի բան, որը Մխիթարյան հայրերը պիտի զարգացնեն եւ արդեն Բառգրքի սահմաններում ստանդարտացնեն հայոց Բառ ու բանը:

***

Ծրագիրը մնաց անավարտ: 1717 թվականին ընդհատվում է Վանանդեցիների կառուցած համակարգը եւ քաղաքակրթական ռիթմը մնում է անորոշ տարածքում, ուր մշակույթը փնտրում է այն նշանը, որով պիտի կայանար: Բայց միեւնույն ժամանակ Ճակատագրի բերումով նույն 1717 թվականին ծավալվում է մշակությաին ռիթմը՝ հանձինս Մխիթարյանների: Ուշագրավ է, որ դրանից հետո Եվրոպայում երկար ժամանակով դադարում է հայկական ինքնուրույն տպագրությունը. հայերեն գրքեր տպագրվում էին միայն իտալացիների տպարաններում: Եվ միայն 1776 թվականին Տրիեստում, իսկ 1789 թվականին Վենետիկում բացվում են Մխիթարյանների զույգ տպարանները: Ընդսմին՝ վենետիկյան Ս. Ղազարի տպարանի համար Ամստերդամում գնվել են Վանանդեցիների տպատառերը /1729 թվականին/:

Նկատենք, սակայն, որ Մխիթարյանների հարացույցը եւ Վանանդեցիների հարացույցը հիմքում եթե համընկնում են միմյանց, ապա ընդհանուր առմամբ ունեն եւ տարբերություններ: Այսպես, եթե Մխիթարյան հարացույցին հատուկ էր մշակութային ինքնարարումի կերպը, ապա Վանանդեցիների հարացույցին հատուկ էր քաղաքակրթական ինքնագրության կերպը: Ընդհանրացնելով՝ կարող ենք ասել, որ հայության համար Վանանդեցիները բացահայտել-կազմակերպել էին եւս մի նոր ճանապարհ՝ քաղաքակրթական ինքնագրության հեռանկրով:




 
 
 


 

|
Arian AMU
Eurasia Partner
| ակտուալ ա | ռեւիզոր | եւ | բադաբադա՞ | մառան |
Փրինթինֆո Fineco The World Bank ակտուալ արվեստ
<հայ գրքի կենտրոն> մշակութային միություն | հեռ. +374 10 541 285, e-mail:arteria@arteria.am